བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་གྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་དང་རིག་གནས་རིན་ཐང་སྐོར་གླེང་བ། ཀུན་བཟང་རྡོ་རྗེ།

[ནང་དོན་གནད་བསྡུས།] སྤྱིར་གོས་རྒྱན་རིག་གནས་ནི་ས་ཁོངས་རིག་གནས་ཀྱི་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་དང་། སྤྱི་ཚོགས་འཕེལ་རྒྱས་ཀྱི་དུས་རིམ་མི་འདྲ་བའི་ཁྲོད་རིམ་གྱིས་བྱུང་བའི་རིག་གནས་ཀྱི་ཐོན་དངོས་ཁྱད་པར་བ་ཞིག་ཡིན། གོས་རྒྱན་གྱིས་ཆེས་མངོན་སུམ་གྱི་མཐོང་ལམ་ནས་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་དང་ལོ་རྒྱུས་རྒྱབ་ལྗོངས། མཛེས་དཔྱོད་ཀྱི་ལྟ་བ། སྐྱེ་ཁམས་རིག་གནས་སོགས་མཚོན་ཐུབ་སྟེ། འདིར་རིག་གནས་སྐྱེ་ཁམས་རིག་པའི་ངོས་ནས་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་གོས་རྒྱན་གྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་ལ་མཐོ་སྒང་འབྲོག་ཁུལ་དང་ཞིང་འབྲོག་ཁུལ། ཞིང་ནགས་ཁུལ། ཞིང་ལས་ཁུལ་བཅས་རྣམ་པ་བཞི་རུ་དགར་ཏེ། ས་ཁོངས་མི་འདྲ་བའི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གིས་གོས་རྒྱན་གྱི་ཁ་དོག་དང་དབྱིབས་གཟུགས། མཛེས་ཉམས་སོགས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཚུལ་དང་། དེ་ལས་སྣང་བའི་གོས་རྒྱན་རིག་གནས་ཀྱི་མཚོན་དོན་སོགས་བརྗོད་པ་ལ་འབྲེལ་ཡོད་ཀྱི་ཡིག་ཚང་དང་ཡུལ་དངོས་རྟོག་དཔྱོད་ཀྱི་མཐོང་ཐོས་རྒྱབ་རྟེན་དུ་བཟུང་སྟེ། མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་གོས་རྒྱན་རིག་གནས་ནི་སྐྱེ་ཁམས་རིག་གནས་ཀྱི་མ་ལག་གྲུབ་ཚུལ་ལ་ལྟ་བའི་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་ཞིག་ཡིན་པའི་ཐད་དཔྱད་ཞིབ་བགྱིས་ཡོད།
[བརྡ་ཆད་གཙོ་བོ།] གོས་རྒྱན་རིག་གནས། ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ། མཚོན་དོན།        མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་ཆ་རྐྱེན་འོག་ཏུ་བོད་མི་རིགས་ལ་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་དང་འཚོ་བའི་སྤྱོད་ལུགས། ཆོས་ལུགས་དད་མོས་སོགས་ཡུལ་གྲུ་གཞན་དང་མི་འདྲ་བ་མང་པོ་ཞིག་བྱུང་ཡོད་པར་མ་ཟད། འཚོ་སྡོད་ཁོར་ཡུག་ལས་བྱུང་བའི་གོས་རྒྱན་དང་བཟའ་བཅའ། སྡོད་གནས། ལས་རིགས་སོགས་ལའང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན། དེ་ལས་རྒྱན་གོས་ནི་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་དུ་མི་དང་རང་བྱུང་ཁམས་གཉིས་མཉམ་དུ་གནས་པ་ལས་བྱུང་བའི་རིག་གནས་ཀྱི་ཐོན་དངོས་ཤིག་ཡིན་ལ། རྒྱན་གོས་ཀྱི་རྒྱུ་དབྱིབས་མདོག་གསུམ་གྱི་སྟེང་ནས་རང་བྱུང་ཁམས་དང་འཆམ་མཐུན་མཉམ་གནས་བྱས་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་དང་བསམ་བློའི་གོ་རྟོགས། སྐྱེ་ཁམས་རིག་གནས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་སོགས་མངོན་ཡོང་། ཁྱད་པར་དུ་བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་གྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་གྱི་སྟེང་ནས་མདོ་དབུས་ཁམས་གསུམ་ཞེས་དབྱེ་ཡོད་ན་ཡང་དེ་ནི་ཕྱོགས་ཙམ་དུ་སྣང་བ་ལས་བྱེ་བྲག་གི་ཁྱད་ཆོས་ཆེན་པོ་མི་ལྡན་པས། འདིར་རིག་གནས་སྐྱེ་ཁམས་རིག་པའི་མཐོང་སྣེ་ནས་གོས་རྒྱན་གྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་དེ་སྐྱེ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་གི་ས་བབ་དང་རང་བྱུང་ནམ་ཟླའི་ཁྱད་པར་ལ་གཞིགས་ནས་མཐོ་སྒང་འབྲོག་ཁུལ་དང་ཞིང་འབྲོག་ཁུལ། ཞིང་ནགས་ཁུལ། ཞིང་ལས་ཁུལ་བཅས་སུ་དབྱེ་ཡོད་པར་མ་ཟད། དེ་ལྟར་དུ་གནས་པའི་གོས་རྒྱན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་དང་སྐྱེ་ཁམས་རིག་གནས་བཅས་ཀྱི་སྐོར་ནས་གླེང་བར་བྱའོ། །
དང་པོ། བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་རིག་གནས་སྤྱིར་བསྟན་པ།
       ཉེ་བའི་ཆར་བོད་ལྗོངས་ཉ་དེའུ་ནས་རྙེད་པའི་རྡོ་ཆས་རྙིང་མའི་གནའ་ཤུལ་དང་རྒན་གྱའི་བྲག་དཀར་ནས་རྙེད་པའི་དྷ་ནྀ་སྭ་ཝ་མི་ཡི་མ་མགལ་སོགས་ལ་དཔག་ན་འགྲོ་བ་མིའི་རིགས་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་ནས་འཚོ་སྡོད་བྱས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནི་ང་ཚོའི་སེམས་སུ་ཤར་བ་ལས་ཀྱང་ཆེས་ཆེར་སྔ་བ་ཤེས་ཐུབ་ལ། དེ་ལྟ་བུའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བཞུར་རྒྱུན་རིང་མོའི་ཁྲོད་དུ་མཐོ་སྒང་འདིར་གཞིས་ཆགས་ཤིང་། གནས་འདིའི་སྣོད་བཅུད་ཀྱི་མཛེས་སྡུག་ལ་ཐིམས་པའི་མི་རབས་རེ་རེས་རང་རང་གི་བློ་གྲོས་ཀྱི་སྟོབས་ལ་བརྟེན་ནས་མཚར་སྡུག་ཅིང་ངོ་གནོང་མི་དགོས་པའི་ངོ་མཚར་བའི་རྐང་རྗེས་བཞག་ཡོད། དེའི་གོ་རིམ་ཁྲོད་དུ་དངོས་པོའི་དཔལ་ཡོན་གྱི་མཚོན་བྱེད་དུ་སྣང་བའི་གོས་རྒྱན་རིག་གནས་ནི་འཚོ་བའི་གཏིང་རིམ་ལ་མཐའ་གྲུ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་ཐིམས་ཡོད།
       མིའི་རིགས་ཀྱི་ཤེས་རིག་དང་དཔལ་ཡོན་ནི་མི་རྣམས་ཀྱི་གཞི་རྩའི་དགོས་མཁོ་སྟེ་ཟས་གོས་འགྲོ་སྡོད་ལས་བྱུང་ཞིང་། གོས་རྒྱན་ནི“མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་འཕེལ་རྒྱས་ཚད་ངེས་ཅན་ཞིག་ལ་ཐོན་པའི་ཐོན་དངོས་ཤིག་ཡིན་པ་མ་ཟད། མིའི་རིགས་དཔལ་ཡོན་གྱི་དུས་རིམ་ཞིག་ལ་སླེབས་པའི་མངོན་སྟངས་ཤིག་ཀྱང་ཡིན”[1]པས་མིའི་རིགས་ཀྱི་འཚོ་གནས་འཕེལ་རྒྱས་ལ་དོན་སྙིང་གལ་ཆེན་ཐོན་ཡོད། མི་རིགས་ཤིག་གི་རྟགས་མཚན་དང་མཚོན་བྱེད་ནི་སྐད་ཀྱི་དབྱེ་བའི་སྟེང་ནས་ངོས་འཛིན་བྱེད་པ་ལས་གཞན་གོས་རྒྱན་གྱིས་སྟེང་ནས་ཀྱང་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཀྱིན་ཡོད། བོད་མི་རིགས་ལ་མཚོན་ན་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྒྱུན་རིང་ཞིང་རིག་གནས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་པའི་མི་རིགས་ཤིག་ཡིན་པས། ཁ་དོག་དང་རྣམ་པ། མཚོན་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་པའི་བོད་ཀྱི་རྒྱན་གོས་ཀྱིས་དུས་ཡུན་རིང་པོའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་དང་ས་ཁོངས་རིག་གནས། ཡུལ་སྲོལ་གོམ་གཤིས་སོགས་རིག་གནས་མང་པོ་ཞིག་མཚོན་ཐུབ་པར་མ་ཟད། ཀྲུང་ཧྭ་མི་རིགས་ཀྱི་རྒྱན་གོས་རིག་གནས་ཁྲོད་དུ་གོ་གནས་གལ་ཆེན་བཟུང་ཡོད། «ཐང་ཡིག་གསར་རྙིང»ལས“བྷོད་འབངས་རྣམས་ཡུལ་གྲང་སར་སྡོད་ཅིང་། མི་རྣམས་དབྱར་བལ་ཕྱིང་དང་དགུན་སློག་པ་གྱོན།”[2]ཞེས་པ་ལས་ཀྱང་གནའ་སྔ་མོའི་དུས་ནས་བོད་འབངས་རྣམས་ཀྱིས་ས་བབ་ཁོར་ཡུག་གི་གནས་བབ་དང་བསྟུན་ཏེ་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པའི་རྒྱན་གོས་རིག་གནས་བསྐྲུན་པ་ནི་བོད་ཀྱི་ཤེས་རིག་གི་བྱུང་འཕེལ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྣང་བརྙན། ཆོས་ལུགས་དད་མོས་སོགས་མཚོན་པའི་ས་ཁོངས་རིག་གནས་ཀྱི་མེ་ལོང་ལྟ་བུར་ཆགས་ཡོད། མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་ནི་ཕྱུགས་ལས་གཉེར་བ་གཙོ་བོ་ཡིན་པས་སྲོལ་རྒྱུན་གྱོན་གོས་ཀྱི་རྩ་བ་ནི་པགས་རིགས་ཀྱིས་གྲུབ་ཡོད་ཅིང་། དེའི་སྟེང་ལ་བལ་ལས་བྱས་པའི་ཕྱིང་བ་དང་སྣམ་བུ་སོགས་གྱོན་ཆས་ཀྱི་རྒྱུ་ཆ་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། ཕོ་མོའི་དགུན་ཆས་ལ་གཙོ་བོ་སློག་པ་དང་དབྱར་ཆས་ལ་སྣམ་ཕྲུག་དང་དར་གོས་གཙོ་བོར་བྱེད། ཕོ་ཆས་རྣམས་ཁོབ་ཆེ་ཞིང་ཕུ་རུང་རིང་བ་དང་མོ་ཆས་རྣམས་ལྟོས་འཇོག་གིས་ཁོབ་ཆུང་ཞིང་ཕུ་རུང་ཐུང་། སྐྱེས་ཕོ་རྣམས་ཀྱིས་ལྭ་བ་ཅུང་བསྡོགས་ཏེ་ལྭ་འདབས་པུས་མོ་སླ་ངའི་མཚམས་སུ་སླེབས་ཙམ་བྱས་ནས་སྐ་རགས་བཅིངས་པ་དང་། སྐྱེས་མ་རྣམས་ཀྱིས་ལྭ་འདབས་རྐང་བའི་བོལ་ལ་རེག་ཙམ་བྱས་ནས་སྐ་རགས་བཅིངས་པ་ཡིན། ས་ཆ་སོ་སོ་དང་དེའི་ནང་གསེས་ཀྱི་ཡུལ་སྡེ་མི་འདྲ་བའི་སྐ་རགས་བཅིངས་སྲོལ་ལ་ཁྱད་པར་མངོན་གསལ་མཆིས། སྟོད་ལྭ་ལ་ལྭ་རིང་དང་ཚི་ལེན། སྟོད་ཀོར་སོགས་དང་དོར་མ་ལ་རས་དང་སྣམ་བུ། པགས་པ་སོགས་ལས་བཟོས་པ་ཡོད། ཞྭ་མོ་ལ་ཕྱིང་ཞྭ་དང་རྨོག་རིལ་ཨམ་ཅོག་ཅན། ཨར་ཞྭ། དོམ་སྤགས་ཀྱིས་བཟོས་པའི་གཟི་དོམ། ཝ་ཞྭ། ཚར་ཞྭ། ཐང་ཞུ། རྒྱ་གར་ཞྭ་མོ་སོགས་གོན་པར་དགའ། གཞན་ལས་རིགས་དང་ཐོབ་ཐང་མི་འདྲ་བའི་དབང་གིས་ཞྭ་མོ་ལ་ཞྭ་འབོག་དང་ཞྭ་མོ་ལྕགས་མདའ་སོགས་དང་། ཆོས་ལུགས་པར་ཞྭ་ནག་དང་ཞྭ་སེར། ཞྭ་དཀར། ཞྭ་མོ་སྣེ་རིང་། ཞྭ་ཙོག ཞྭ་ཟླུམ་སོགས་ཡོད། ལྷམ་ལ་ཡང་རས་ཟོམ་དང་ཀོ་ལྷམ། འཇའ་ཆེན། སག་ལྷམ། འཇུར་རྟ་སོགས་གྱོན་པར་སྤྲོ། བོད་ཀྱི་རྒྱན་ཆའི་རྒྱུ་གཙོ་བོ་ནི་གསེར་དངུལ་དང་ཟངས། དུང་། གཡུ་བྱུར། གཟི། མཆོང་། སྤོས་ཤེལ། པདྨ་རཱ་ག་དང་མརྒཏ། མུ་ཏིག མུ་མེན་སོགས་རིན་པོ་ཆེའི་རིགས་ཀྱིས་ལེགས་པར་བརྒྱན་པས་མཚར་སྡུག་གི་ཁ་དོག་ལྡན་ཞིང་རྒྱུ་སྤུས་ལེགས་ལ་བཟོ་ལྟ་སྣ་ཚོགས་འཛོམས་ཡོད། དེ་མིན་མཆོར་ཉམས་ལྡན་ཞིང་འོད་སྟོང་འཕྲོ་བའི་སྒྱུ་རྩལ་གྱི་རིན་ཐང་དང་། མཛེས་དཔྱོད་ལྟ་བ་དང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རིག་གནས་ཀྱི་རིན་ཐང་ཡང་ཆེས་ཆེར་ལྡན།
       གཞན་ཡང“རྣ་བར་རྣ་རྒྱན་བཟོ་དབྱིབས་མི་འདྲ་བ་ཨ་ལོང་། སོག་བྱིལ། ཨེ་ཀོར། ལྕགས་ཐག་མ་སོགས་རིགས་མང་ཞིང་། སྐེ་ལ་སྐེ་རྒྱན་དང་མདུན་དུ་མེ་ལོང་། གའུ། གཟུ་སུམ་སྒྲོམ། ཕྲུལ་ཕྲུལ། འཕྱང་ཕྲུལ་དང་། མཁྲིག་མར་ལག་གདུབ། དུང་འཁོར། རྐང་བར་རྐང་གདུབ། མཛུབ་མོར་སོར་གདུབ་ཚིགས་ཁེབས། མཐེ་བོང་ལ་རྒྱན་དུ་མཐེབ་ཀོར་གྱོན་པའང་ཡོད། སྐེད་པར་སྐེད་འཆང་། ཆབ་མ། བཞོ་ལོང་། གློ་གཟར། གློ་གྲི། མེ་ཆ། འབའ་ཁུག ཁབ་ཤུབས། མེ་ལྕགས། སྡིག་རྭ་གློ་ཕྲེང་། ནོར་བུ་དགའ་འཁྱིལ། ལྭ་བའི་ཐུ་བར་པང་གདན”[3]སྣ་ཚོགས་རྒྱག་སྲོལ་འདུག རྒྱན་ཆ་མང་བོ་ཞིག་གི་ཐོག་མའི་འབྱུང་ཁུངས་ནི་སྔོན་གྱི་ཐོན་སྐྱེད་དང་འཚོ་བའི་ཡོ་བྱད་ལས་རིམ་བཞིན་འཕེལ་འགྱུར་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་བོད་པའི་གྱོན་ཆས་སུ་མངོན་པའི་རི་མོ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་རིག་གནས་ཀྱི་ནང་དོན་མི་འདྲ་བ་མཚོན་གྱི་ཡོད། ཞྭའི་སྟེང་དུ་བྱ་སྒྲོ་དང་ཅ་ལ་དམར་པོས་བརྒྱན་པ་དང་། གོས་ཀྱི་གོང་བར་གཡང་དྲུང་དང་འཁོར་ལོ། འདབས་ཁར་རྒྱ་གྲམ་རི་མོ་ཅན་གྱི་ཕྲུག་ཁྲ་དང་ཁ་དོག་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དར་སྐུད་ཀྱིས་བརྒྱན་པ། དེ་མིན་སྐུད་པ་དཀར་ནག་དམར་གསུམ་གྱིས་ཉི་འོད་དང་འཇའ་རིས། སྤྲིན་རིས་སོགས་བཀོད། “བོད་པའི་གྱོན་གོས་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་ཕྱི་དང་ནང་། ལྭ་རིང་ལྭ་ཐུང་། སྟོད་གོས་དང་སྨད་གོས། ཞྭ་དང་ལྷམ། ཡན་ལག་གི་རྒྱན་ཆ་ལ་སོགས་གང་ཞིག་ཡིན་ཡང་སྔོ་སེར་དཀར་དམར་གྱི་རྩ་བའི་ཁ་དོག་བཞི”[4]དང་ཡན་ལག་ཁ་དོག་བརྒྱད་གང་རུང་ཞིག་མིན་མི་སྲིད་ལ། དེ་དག་གི་ཚོན་གྱི་སྡེབ་སྟངས་དང་མཚོན་དོན་ཡན་གར་བ་རེ་ཡོད་པ་ནི་དད་མོས་ཀྱི་རིག་གནས་དང་རང་བྱུང་ནམ་ཟླའི་ཤུགས་རྐྱེན་གྱིས་གྲུབ་པ་ཞིག་ཡིན། བོད་ཀྱི་རྒྱན་གོས་ལ་ངེས་གཏན་གྱི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་དང་འཚོ་བའི་ཆ་རྐྱེན། ཐོན་སྐྱེད། གཉེར་བྱའི་ལས་རིགས་མི་གཅིག་པ་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་རིགས་དང་རྣམ་པ། ཁ་དོག དབྱིབས་དང་གྲུབ་ཚུལ་མི་འདྲ་བའི་རྒྱན་གོས་ཀྱི་རིགས་སྣ་ཚོགས་བྱུང་ཡོད་དེ། ཡུལ་ཁམས་དང་ལས་རིགས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ན། ཆེ་ས་ནས་རོང་ཁུལ་དང་འབྲོག་ཁུལ། ཞིང་འབྲོག་ཁུལ། ཞིང་ནགས་ཁུལ་བཅས་དང་། དགེ་འདུན་པའི་ན་བཟའ་དང་དཔོན་ཆས། དམངས་ཕལ་བའི་ཆས་གོས་བཅས་སུ་དབྱེ་ཆོག དེའི་ཁྲོད་དུ་རྒྱུན་སྤྱོད་ཀྱི་རྒྱན་གོས་དང་དུས་སྟོན་གྱི་རྒྱན་གོས་སོགས་བྱེད་ནུས་མི་གཅིག་པའི་གོས་དང་རྒྱན་ཆ་གང་མང་ཞིག་མཆིས། གོས་རྒྱན་རེ་རེའི་སྟེང་ནས་ཡུལ་ཁམས་ཁོར་ཡུག་གི་ཁྱད་ཆོས་དང་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་སོགས་ཞིབ་ཕྲའི་མཚོན་དོན་དང་རྣམ་པ་ཤིན་ཏུ་མང་ངོ་། །
གཉིས་པ། བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་དང་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་བར་གྱི་འབྲེལ་བ།
       འཛམ་གླིང་གི་ཡང་རྩེའམ་སའི་གོ་ལའི་གླིང་སྣེ་གསུམ་པ་རུ་གྲགས་པའི་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་སྤྱིའི་རྒྱ་ཁྱོན་ལ་སྤྱི་ལེ་གྲུ་བཞི་མ་ཁྲི250ལྷག་དང་ཆ་སྙོམས་མཚོ་འཕགས་སྨི4000ལ་སོན་པ་དང་། ཆེས་མཐོ་སར་སྨི8448ལ་སླེབས་ཡོད། དེ་བས་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ་ནི་མཐའ་མཚམས་ཀུན་ཏུ་རི་བོ་མཐོན་པོས་ཡོངས་སུ་བསྐོར་ཏེ་རི་རྒྱུད་གཅིག་ནས་གཅིག་ཏུ་འབྲེལ་ཡོད་པ་དང་། གངས་རི་དང་རྫ་རི། གཡའ་རི། སྤང་རི། གྲོག་རོང་ཟབ་མོ་དང་བྱེ་ཐང་། རྩྭ་ཐང་དང་ནགས་ཚལ། གཤོང་ས་སོགས་ཀྱིས་མཐོ་སྒང་གི་ས་གཤིས་ཀྱི་རྣམ་པ་གྲུབ་ཡོད། དེ་ནི་ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་ཁུལ་དང་བོད་ལྗོངས་རི་ཐང་མཚེའུ་གཞོང་རོང་ཁུལ། བོད་ལྗོངས་བྱང་ཕྱོགས་མཐོ་སྒང་དང་མཚེའུ་གཞོང་གི་ས་ཁུལ། བོད་ལྗོངས་ཤར་ཕྱོགས་ཀྱི་རི་ཆེན་གྲོག་རོང་ས་ཁུལ། མདོ་ལ་རིང་མོའི་ས་ཁུལ་དང་ཚྭ་འདམ་གཞོང་ས། མཚོ་སྔོན་ལྷོ་རྒྱུད་མཐོ་སྒང་སོགས་ཡོད་ལ། རི་རྒྱུད་ཀྱི་སྟེང་ནས་བཤད་ན། ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད་དང་ཁ་ལ་ཁུ་ནུ་རི་རྒྱུད། གདང་ལ་རི་རྒྱུད། གངས་ཏེ་སེ་དང་གཉན་ཆེན་ཐང་ལྟའི་རི་རྒྱུད། ཧི་མ་ལ་ཡའི་རི་རྒྱུད། མདོ་ལ་རིང་མོའི་རི་རྒྱུད། འཕྲེད་ཆོད་རི་རྒྱུད་སོགས་རི་རྒྱུད་གྲགས་ཆེན་ཡང་སྣང་། གནའ་ནས་ད་ལྟའི་བར་དུ་མཐོ་སྒང་བོད་རིགས་ཀྱི་སེམས་ངོས་སུ་བོད་ཡུལ་ནི“གནམ་གྱྀ་ནི་དབུས། ས་འྀ་ནི་དཀྱིལ། གླྀང་གི་ནི་སྙིང་པོ། གངས་ཀྱི་ནྀ་ར་བ། ཆུ་བོ་ཀུན་གྱི་ནི་མགོ་བོ། རི་མཐོ་ས་གཙང་། ཡུལ་བཟང་། མྱི་འཛངས་ཤིང་དཔའ་རུ་སྐྱེ། ཆོས་བཟང་དུ་བྱེད། རྟ་མགྱོག་སུ་འཕེལ་བ་འྀ་གནསུ།”[5]ཞེས་པ་ལྟར་རི་མཐོ་ལ་ས་གཙང་བ། ཡུལ་གྱི་ལྟེ་བ། གླིང་གི་སྙིང་པོ་ལྟ་བུ་ཞིག་ལ་ངོས་བཟུང་ཡོད་པར་མ་ཟད། རྒྱུན་སྲོལ་གྱི་ཡུལ་ཁོངས་དབྱེ་སྟངས་ལྟར་ན་སྟོད་མངའ་རིས་སྐོར་གསུམ་དང་བར་དབུས་གཙང་རུ་བཞི། སྨད་མདོ་ཁམས་སྒང་དྲུག་ཅེས་བོད་ཡུལ་སྟོད་སྨད་བར་གསུམ་དུ་དབྱེ་བ་དང་། ཆོལ་ཁ་གསུམ་སྟེ་དབུས་གཙང་ཆོས་ཀྱི་ཆོལ་ཁ། མདོ་སྟོད་མིའི་ཆོལ་ཁ། མདོ་སྨད་རྟའི་ཆོལ་ཁ་བཅས་སུ་དབྱེ་སྲོལ་བྱུང་། མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་གནམ་གཤིས་ནི་འཁྱག་རླུང་ཆེ་ཞིང་དབྱར་ཐུང་ལ་དགུན་ཟླ་རིང་བ། དབྱང་དབུགས་ཉུང་བ་བཅས་ཀྱིས་སྐྱེ་དངོས་འཕེལ་ཚུལ་དལ་བ་དང་རང་བྱུང་གནོད་འཚེ་ཐེབས་སླ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ཀྱིས་མཐོ་སྒང་གི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ས་གཤིས་གྲུབ་ཅིང་། དབྱར་དུས་སུའང་ཁ་བས་རི་རྩེ་ཡོངས་སུ་གཡོགས་པ་སོགས་ཡུལ་གཞན་དུ་མཐོང་དཀོན་པའི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་ཅིག་གྲུབ་ཡོད། ས་ཁོངས་མང་ཆེ་བའི་ཆ་སྙོམས་ཀྱི་དྲོད་ཚད་ནི0℃ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཡར་ཀླུང་གཙང་པོ་དང་རྨ་ཙོང་གྲོག་རོང་། ཚ་འདམ་གཤོང་སའི་རྒྱུད་ཀྱི་ནམ་ཟླ་ཅུང་དྲོ་ཞིང་ལོ་རེར་ཆ་སྙོམས་ཀྱི་དྲོད་ཚད3∽5℃ཡིན། ལོ་གཅིག་གི་ནང་དུ་འཁྱག་རོམ་ཆགས་པའི་དུས་ཡུན་ཅུང་རིང་ཞིང་མཁའ་དབུགས་སྐམ་ཤས་ཆེ་བ། ཉིན་གྱི་དྲོད་ཚད་ཀྱི་ཧེ་བག་ཆེ་ཞིང་ཉི་མའི་རྩིབས་འཕྲོ་རབ་ཏུ་ཆེ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་ལ། དེ་མིན་སྐྱེ་དངོས་སྔོ་ཁེབས་ཀྱི་གཞི་རྒྱ་ཆུང་བ་དང་ས་ཤུན་མེད་པའི་གཞི་རྒྱ་ཆེ་བ། དྲོ་གྲང་འཕར་འགྲིབ་ཀྱི་འགྱུར་ལྡོག་མྱུར་བ། ཉིན་གཅིག་གི་དྲོད་ཚད་ཀྱི་ཧེ་བག10℃དང་ཕྱོགས་རེ་འགའ་ཞིག་ནས20℃ལའང་སླེབས་སྲིད་པའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པ་དང་། དེའི་ཕྱིར་མཚོ་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ས་དབྱིབས་ཆགས་ཚུལ་དང་ནམ་ཟླའི་ཁྱད་ཆོས་ནི་ཡུལ་ཁམས་གཞན་དང་མི་འདྲ་བས། མཚོ་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ས་ཁོངས་ནས་དར་འཕེལ་བྱུང་བའི་གོས་རྒྱན་གྱི་རིགས་དང་རྣམ་པ། དེའི་མཚོན་དོན་དང་རིག་གནས་ལའང་ཡུལ་ཁམས་གཞན་དང་མི་འདྲ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པ་ཞིག་རེད།
       ས་ཁོངས་ཀྱི་ནམ་ཟླའི་ཁྱད་པར་དང་ས་གཤིས་ཀྱི་བདེ་སྙོམས་སོགས་རང་བྱུང་རྒྱུ་རྐྱེན་མི་འདྲ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་གོས་རྒྱན་གྱི་རྣམ་པའང་མི་འདྲ་བ་བྱུང་ཞིང་། སྤྱིར་བཏང་དུ་རང་བྱུང་གི་རྒྱུ་རྐྱེན་ལ་ས་ཁམས་ཁོར་ཡུག་དང་གནམ་གཤིས། སྐྱེ་ཁམས་སམ་རང་བྱུང་ཆ་རྐྱེན་སོགས་ཀྱིས་གྲུབ་པ་དང་། ས་ཁམས་ཁོར་ཡུག་གིས་གནམ་གཤིས་ཀྱི་དྲོ་གྲང་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཤིང་། སྐྱེ་ཁམས་དང་གནམ་གཤིས་ཀྱིས་ཐད་ཀར་དངོས་པོའི་ཐོན་སྐྱེད་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས། གོས་རྒྱན་རིག་གནས་ལ་ཐད་ཀར་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་བཞིན་པ་ནི་གནམ་གཤིས་དང་དངོས་པོའི་ཐོན་སྐྱེད་གཉིས་ཡིན་ཏེ། “གནམ་གཤིས་ཀྱིས་གོས་རྒྱན་གྱི་བཟོ་དབྱིབས་དང་རྣམ་པ། ཚོན་མདངས་བཅས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་ཐད་ཀར་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ཤིང་། དངོས་པོའི་ཐོན་སྐྱེད་ཀྱིས་གོས་རྒྱན་གྱི་གྲུབ་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་སྤུས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་བཞིན་མཆིས།”[6]དེ་ལས་བྱེ་བྲག་ཏུ་གླེང་ན་ནམ་ཟླའི་ཆ་རྐྱེན་ལ་ཉི་མའི་རྩིབས་འཕྲོ་དང་རླུང་ཁམས་ཆེན་མོའི་འཁོར་རྒྱུག ས་གཤིས་ཀྱི་གྲུབ་ཚུལ་སོགས་རྒྱུ་རྐྱེན་གྱིས་ཕན་ཚུན་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཐེབས་ནས་འགྱུར་ལྡོག་འབྱུང་བཞིན་ཡོད་ལ། དེའི་ཁོངས་སུ་གཙོ་བོ་དྲོད་ཚད་དང་ཆར་ཆུ། རླུང་ཕྱོགས་སོགས་འདུས་ཤིང་། དྲོད་ཚད་དང་བརླན་གཤེར་གྱིས་གོས་རྒྱན་གྱི་གནས་སྟངས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེས་ཆེར་ཐེབས་ངེས། དེའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་མིའི་ཕུང་གཟུགས་ཀྱི་དྲོ་གྲང་གི་ཚོར་བ་ནི་དྲོད་ཚད་དང་བརླན་གཤེར་གྱི་འགྱུར་ལྡོག་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་ཞིག་ཡིན་པས། དྲོ་གྲང་གི་ཚོར་བའི་བབ་དང་བསྟུན་ནས་ལྭ་བའི་སྲབ་མཐུག་སྙོམས་སྒྲིག་བྱེད་དགོས་པས། མཚོ་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ཡུལ་གྲུ་འདི་ནི“ས་ཁོངས་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་མཁའ་དབུགས་དྲོ་གྲང་མི་སྙོམས་པ་དང་། དངོས་པོའི་ཐོན་ཁུངས་དང་སྣོད་བཅུད་ཀྱི་བཀོད་པ་འདྲ་མིན་སྣ་ཚོགས་ཀྱི་དབང་གིས་མཛེས་དཔྱོད་ཀྱི་ལྟ་བ་དང་དེ་མཚུངས་ཀྱི་སེམས་ཁམས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་རྐྱེན་དང་དེ་མཚུངས་ཀྱི་འཕེལ་འགྱུར། ཡུལ་གྲུ་ཡི་བབ་དང་དེར་བརྟེན་གྱི་འཚོ་བའི་ཆུ་ཚད་སོགས་མི་འདྲ་བས།”[7]རྒྱན་གོས་ཀྱི་རིགས་སམ་རྣམ་གྲངས་ཀྱང་མང་ལ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞིག་བྱུང་སྟེ། «གེ་སར་སྒྲུང»ལས། “ལུས་ལ་གོས་རབ་བཅོ་བརྒྱད་ཡོད། །དབྱར་ཚ་བ་བྱུང་དུས་མི་འཇིགས་ལེ། །ཆུ་གོས་ཆུ་ལིང་སྔོན་པོ་ཡོད། །དགུན་ལྷགས་པ་བྱུང་དུས་མི་སྐྲག་ལེ། །དམར་པོ་ལེ་ལིང་ལུས་ལ་གྱོན། །ཕ་བླ་མའི་མདུན་ལ་འགྲོ་དུས་དེར། །ཆོས་གོས་ལེའུ་དགུ་བརྩེགས་ཡོད། །གོང་དཔོན་པོའི་མདུན་ལ་འགྲོ་དུས་དེར། །ཁྲིམས་གོས་ཆུ་སྲིན་ཁ་སྤྲོད་ཡོད། །ཕ་ཁུ་བོའི་སྔོན་ལ་འགྲོ་དུས་དེར། །སྟོད་གོས་ཟ་འོག་སེར་པོ་ཡོད། །སྟག་ཤ་རའི་སྔོན་ལ་འགྲོ་དུས་དེར། །དར་གོས་ལུས་ལ་འཇམ་ལེ་ཡོད། །མ་སྲུ་མོའི་མདུན་ལ་འགྲོ་དུས་དེར། །གྲོ་ཤོས་རྒྱ་ལྗང་ཕྱུག་མོ་ཡོད། །སྨན་བུ་མོའི་མདུན་ལ་འགྲོ་དུས་དེར། །འཕྱོར་གོས་ཉི་མ་རང་ཤར་ཡོད། །”[8]ཅེས་དུས་ཚིགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་ཡུལ་ཁམས་མི་འདྲ་བའི་དབང་གིས་རྒྱན་གོས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤིན་ཏུ་མང་པོ་བྱུང་། ལྷག་ཏུ་མཚོ་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ཡུལ་གྲུ་འདི་ནི་ས་རྒོད་ལུང་རྩུབ་དང་དབྱང་དབུགས་མི་འདང་བ་སོགས་རང་བྱུང་ཆ་རྐྱེན་ཞན་པར་མ་ཟད། བཙན་གཉན་གདོན་གསུམ་གྱི་གནོད་པའང་མཆིས་པས། དེ་དག་གི་འཚེ་བ་འགོག་པའི་ཐབས་སུ་སྔོན་བྱོན་མེས་པོ་རྣམས་ཀྱིས་མཐོ་སྒང་དང་རིང་དུ་བརྒལ་བའི་རྒྱ་མཚོ་ཆེན་པོའི་འཇིངས་ཀྱི་བྱུ་རུ་དང་རང་བྱུང་ཁམས་ཀྱི་གཏིང་རོལ་ཏུ་གནས་པའི་གསེར་དངུལ་མུ་མེན་སོགས་རིན་པོ་ཆེ་སྣ་ཚོགས་གནོད་འགོག་གི་གྲོགས་སུ་བཀུག་ནས་བེད་སྤྱོད་བྱས། དཔེར་ན་སྔོན་ཆད་སྤོས་ཤེལ་བཏགས་ན་མིག་ལ་བཟང་ཟེར་བ་དང་། བྱུ་རུ་བཏགས་ན་སྙིང་ལ་བཟང་། གཟི་བཏགས་ན་མགོ་དང་སོ་ན་བར་ཕན་ཞེས་བཤད་སྲོལ་ཡོད་པ་བཞིན་དེ་དག་གི་ཡོན་ཏན་ནི་ནད་གདོན་འགོག་པ་དང་བར་ཆད་བཟློག་པ། བསོད་ནམས་འཕེལ་བ་སོགས་ཀྱི་ཕན་ནུས་ལྡན། «བཤའ་ཕྲེང་མུན་སེལ་སྒྲོན་མེ»རུ། “རིན་ཆེན་ལུས་ལ་གནས་པ་ན། །སྐྱེས་པ་བརྒྱ་ཡིས་མི་ཐུབ་ཅིང་། །བགེགས་ནི་སྟོང་གིས་མི་ཚུགས་སོ། །ལུས་རྩལ་ཆེ་དང་མགྱོགས་པ་དང་། །རྟ་དང་གཡག་རྣམས་པང་དུ་ཐེག །བུད་མེད་སྟོང་སྤྱད་ཁུ་མི་ཉམས། །གཞན་ཡང་ཡོན་ཏན་བརྗོད་པ་ན། །བསྐལ་པ་སྟོང་དུ་རྫོགས་པ་མེད། །”[9]ཅེས་རིན་པོ་ཆེ་ལུས་ལ་བཅངས་པའི་ནུས་པ་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བར་བཤད། དེའི་ཕྱིར་བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་གྱི་ངོ་བོ་ནི་མཛེས་དཔྱོད་ཀྱི་སྣང་བརྙན་འཛིན་པ་ཙམ་མ་ཟད་ས་བབ་ཁོར་ཡུག་གི་བབ་དང་བསྟུན་ནས་བྱུང་བའི་མཚོ་བོད་མཐོ་སྒང་གི་ས་ཁོངས་རིག་གནས་ཀྱི་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུའང་སྣང་ངོ་། །
གསུམ་པ། བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་གྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་དང་ཁྱད་ཆོས།
       གོས་རྒྱན་ནི་མིའི་རིགས་དང་རང་བྱུང་ཁམས་གཉིས་ཡུན་རིང་དུ་མཉམ་དུ་གནས་པ་ལས་གྲུབ་པའི་རིག་གནས་ཀྱི་གཏེར་རྫས་ཤིག་དང་ས་ཁོངས་རིག་གནས་ཀྱི་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་ཞིག་ཏུ་སྣང་། ནམ་ཟླའི་ཆ་རྐྱེན་དང་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་ས་བབ་མ་འདྲ་བ་ལས་གོས་རྒྱན་གྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་དང་དབྱེ་བ་ལ་མཐོ་སྒང་འབྲོག་ཁུལ་དང་ཞིང་འབྲོག་ས་ཁུལ། ཞིང་ནགས་ས་ཁུལ། ཞིང་ལས་ས་ཁུལ་བཅས་སུ་དབྱེ་ཆོག་སྟེ། དམིགས་བསལ་བྱེད་སྒོ་དང་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་ཀྱི་ཆ་ནས་ལས་རིགས་རྒྱན་གོས་ཞེས་ཀྱང་ཡོད།
       གཅིག ཞིང་ལས་ཁུལ་གྱི་གོས་རྒྱན།        མིའི་རིགས་ནི་དུས་ཡུན་རིང་པོ་ཞིག་ལ་ས་ཁོངས་གང་རུང་ཞིག་ཏུ་གཞིས་སྡོད་བྱས་ཚེ། ས་ཁོངས་དེའི་རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་ས་བབ་དང་འཕྲོད་པའི་རིག་གནས་ཤིག་གསར་གཏོད་བྱེད་པར་མ་ཟད། ས་ཁོངས་དེའི་ཁྲོད་ཀྱི་མི་དང་ཁོར་ཡུག རིག་གནས་གསུམ་གྱིས་ཐུན་མོང་སྒོས་རིག་གནས་ཀྱི་སྐྱེ་ཁམས་མ་ལག་ཅིག་ཀྱང་ངང་གིས་བསྐྲུན་ཡོང་། དེ་ལས་གོས་རྒྱན་ནི་རིག་གནས་སྐྱེ་ཁམས་མ་ལག་དེའི་ཁྲོད་དུ་ཆེས་མེད་དུ་མི་རུང་བའི་གྲུབ་ཆ་གཙོ་བོ་ཞིག་ཡིན་པས། གནའ་ནས་ད་ལྟའི་བར་དུ་མིའི་རིགས་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་ཁྲོད་དུ་གོ་གནས་གལ་ཆེན་བཟུང་ཡོད། མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་དུ་འཚོ་བའི་བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་ནི་ཀྲུང་ཧྭའི་ཕུལ་བྱུང་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་ཀྱི་གྲུབ་ཆ་གལ་ཆེན་ཞིག་དང་། མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་རིག་གནས་སྣ་མང་གཞི་གཅིག་ཏུ་མངོན་སུམ་དུ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་མེ་ལོང་ལྟ་བུ་ཡིན། ཁྱད་པར་དུ་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་ས་བབ་ཁོར་ཡུག་དང་བསྟུན་ནས་གོས་རྒྱན་གྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་གྱི་དབྱེ་བ་ལྟར་དཔྱད་པ་བཏང་ཚེ། ཡུལ་ལུང་མི་འདྲ་བ་རེ་རེའི་གོས་རྒྱན་གྱི་གྲུབ་ཚུལ་དང་དེ་ལས་འཕྲོས་པའི་རིག་གནས་ཀྱི་རྒྱབ་ལྗོངས། མཚོན་དོན། གཏམ་རྒྱུད་ཀྱང་གང་མང་ཞིག་མཆིས། མཇུག་བསྡུ་བ།
       བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་གྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་ལ་མཐོ་སྒང་འབྲོག་ཁུལ་དང་ཞིང་འབྲོག་ཁུལ། ཞིང་ནགས་ཁུལ། ཞིང་ལས་ཁུལ་བཅས་སུ་དབྱེ་བ་ལས་མདོ་དབུས་མཐོ་སྒང་གི་ས་ཁམས་ངོས་འཛིན་དང་། ས་གཤིས་ཤེས་རྟོགས། སྐྱེ་ཁམས་མ་ལག་གི་གྲུབ་ཚུལ་སོགས་ལ་རྒྱུས་མངའ་བྱེད་ཐུབ་པ་དང་། གནའ་ནས་ད་ལྟའི་བར་དུ་གོས་རྒྱན་རིག་གནས་དང་འབྲེལ་བའི་ཡུལ་སྲོལ་གོམས་གཤིས་དང་ཆོས་ལུགས་དད་མོས། མི་ཆོས་ཀུན་སྤྱོད་སོགས་མང་དུ་བྱུང་ཡོད་པ་དང་། གོས་རྒྱན་རིག་གནས་ཀྱི་རྩ་བའི་རྣམ་པ་དེ་ས་ཁོངས་རང་དང་ཁ་བྲལ་ན་དེ་འབྲེལ་གྱི་རིག་གནས་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་རང་ཤུགས་སུ་ཉམས་འགྲོ་བར་མ་ཟད། སྐྱེ་ཁམས་རིག་གནས་དང་གཞི་མཐུན་དུ་གྲུབ་པའི་གོས་རྒྱན་དང་། དེ་འབྲེལ་གྱི་སྐྱེ་ཁམས་མ་ལག་ལའང་ངོ་བོ་དང་རྣམ་པའི་ཆ་ནས་འགྱུར་ལྡོག་འབྱུང་ངེས། རང་བྱུང་ཁོར་ཡུག་གི་ས་བབ་དང་བསྟུན་ནས་གྲུབ་པའི་གོས་རྒྱན་དང་དེ་ལས་མངོན་པའི་རིག་གནས་རེ་རེ་ནི། སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་ཀྱི་རྩ་བའི་ཁྱད་ཆོས་ལ་རྒྱུས་ལོན་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་དཔྱད་གཞི་གལ་ཆེན་ཞིག་དང་། ཀྲུང་ཧྭའི་ཕུལ་བྱུང་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་ཀྱི་བརྡ་རྟགས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཀྱང་ཡིན། ཁྱད་པར་དུ་གོ་ལ་ཡུལ་གཅིག་ཏུ་འཕེལ་བའི་གོ་རིམ་ཁྲོད་དུ། གོས་རྒྱུན་རིག་གནས་ཀྱི་བརྡ་རྟགས་ནི་ཡུལ་ཁམས་ཆ་ལུགས་ཀྱི་བརྡ་རྟགས་དང་ངག་ཐོག་སྐད་ཁོངས་ཀྱི་བརྡ་རྟགས། རིག་གནས་ཐུན་མིན་གྱི་བརྡ་རྟགས་ལྟ་བུར་འགྱུར་ངེས་པས། གོས་རྒྱན་རིག་གནས་ཀྱི་ས་ཁོངས་ཁྱབ་ཚུལ་དང་དེ་ལས་སྣང་བའི་སྐྱེ་ཁམས་མ་ལག་གི་ཁྱད་ཆོས་དང་བསྟུན་ནས་ཞིབ་འཇུག་སྔོག་འདོན་བྱ་རྒྱུ་ནི། ཀྲུང་ཧྭའི་ཕུལ་བྱུང་སྲོལ་རྒྱུན་རིག་གནས་རྒྱུན་འཛིན་གསར་སྤེལ་བྱེད་པའི་དུས་རབས་གསར་བའི་ཐབས་ལམ་གལ་ཆེན་ཡིན། 

མཆན་དང་ལུངང་ཁུངས།
[1] 张瑛著：西南彝族服饰文化历史地理[M].北京：民族出版社，2005年（5），P/43.
[2] དོན་འགྲུབ་རྒྱལ་དང་ཁྲིན་ཆིན་དབྱིན། ཐང་ཡིག་གསར་རྙིང་ལས་བྱུང་བའི་བོད་ཆེན་པོའི་སྲིད་ལུགས། [M] མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1983ལོ། ཤོག་ངོས18
[3] ནག་པོ་སྐལ་བཟང་། བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་ངོ་སྤྲོད། [M] མཚོ་སྔོན་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010ལོ། ཤོག་ངོས20
[4] གཅན་བཀྲ་བྷོ། བོད་ཀྱི་རྒྱན་གོས་སུ་མངོན་པའི་རུས་བླ་ཡི་དད་མོས་སྐོར་རོབ་ཙམ་གླེང་བ། [J] ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ། 2019ལོའི་དེབ་དང་པོ། ཤོག་ངོས85
[5] གཉའ་གོང་དཀོན་མཆོག་ཚེ་བརྟན། བརྡ་རྙིང་ཡིག་ཆའི་ཚིག་དོན་ཀུན་ཁྲོལ། [M] ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2010ལོ། ཤོག་ངོས8
[6] 李玉琴，藏族服饰文化研究[M]，中国书籍出版社，2020年，P/56.
[7] གཅན་ཉི་གཞོན། བོད་ཀྱི་རྒྱན་གོས་རིག་གནས་སྐོར་ཅུང་ཙམ་གླེང་བ། [J] མཚོ་སྔོན་དགེ་ཐོན་སློབ་ཆེན་མི་རིགས་དགེ་ཐོན་སློབ་གླིང་གི་རིག་གཞུང་དུས་དེབ། 2009ལོའི་དེབ་དང་པོ། ཤོག་ངོས9
[8] གཙན་ཚ་བཀྲ་བྷོ། དམངས་སྲོལ་རིག་པའི་སྤྱི་དོན། [M] ཀན་སུའུ་མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2008ལོ། ཤོག་ངོས33-34
[9] ཀྲུང་གོའི་བོད་ལྗོངས་དྲ་བ་ལས་དྲངས། (中国藏族网通)
[10] ཟོག་གི་ཁུལ་རྩིད་དང་བལ་ནག་སོགས་འཐག་ནས་བཟོས་ཤིང་པའི་སྐྱེས་མ་ཚོས་ལས་ཀ་ལས་དུས་གོན་པའི་སྟོད་ལྭ་ཞིག 
[11] རས་སྔོན་པོའི་མཐའ་རུ་རས་དཀར་ཕྲ་བུ་ཞིག་བཞག་ནས་ཁབ་སྐུད་ཐུང་ལེན་བྱས་ཤིང་ལྟག་ཚུགས་འཐེན་ནས་བཟོས་པ་ཞིག་ཡིན་ལ། སྐྱེས་མ་ཚོས་ས་ལས་རྡོ་ལས་བྱེད་དུས་སྐྲའི་ཐོག་ལ་ས་རྡུལ་མི་འགྲོ་བའི་གོ་ཆོད། 
[12] ནང་མ་ཕྱིང་བ་དང་ཚ་རུ། ཕྱི་མ་རས་དམར་སྨུག་དང་སྣམ་ཕྲུག་ཡིན་པའི་སྐྱེས་མའི་དགུན་ཞྭ་ཞིག
[13] 德荣·泽仁邓珠，藏族通史·吉祥宝瓶[M],西藏人民出版社，2001年，P/791
[14] ན་མུ་ཡུའི་བོད་རིགས་ནི་གཙོ་བོ་སི་ཁྲོན་ལེང་ཧྲན་ཁུལ་གྱི་མེན་ཉིང་དང་། ཞི་ཁྲང་། ཚྭ་ཐོག་རྫོང་། མུ་ལི་རྫོང་། དཀར་མཛེས་ཁུལ་དཀར་མཛེས་རྫོང་དང་བརྒྱད་ཟིལ་སོགས་སུ་འདུས་སྡོད་བྱས་ཡོད་ལ། བོད་དབྱི་འདུས་སྡོད་ཁུལ་གྱི་ཤར་རྒྱུད་ཨེར་སུག་རིག་གནས་ཁྱབ་ཁུལ་གྱི་བོད་པ་ཡིན།
[15] འདྲ་པ་ནི་སྔོན་ཆད་དཀར་མཛེས་ཁུལ་ལ་རྫོང་ཁག་ཉེར་གཅིག་ཡོད་དུས་མགར་ཐར་རྫོང་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་མོད། རྗེས་སུ་རྟའུ་དང་ཉག་ཆུ་རྫོང་གཉིས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་བགོས་ནས། རྟའུ་རྫོང་གི་འདྲ་པ་ལ་འདྲ་སྟོད་དང་ཉག་ཆུ་རྫོང་གི་འདྲ་པ་ལ་འདྲ་སྨད་ཅེས་འབོད། འདྲ་པའི་ཡུལ་སྐད་དང་ཟས་གོས། གནའ་བྲོ་དང་གཉེན་སྒྲིག་བྱེད་སྟངས། འཛུགས་སྐྲུན་དང་རྫ་བཟོའི་ལག་རྩལ་སོགས་ལ་ལུང་པ་གཞན་དང་མི་འདྲ་བའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པས་རིག་གནས་ཀྱི་རྫོང་ཤིན་ཏུ་མཐུག་པའི་བོད་ཀྱི་ཡུལ་ལུང་ཞིག་ཡིན།
[16] གཅན་བཀྲ་བྷོ། བོད་ཀྱི་རྒྱན་གོས་སུ་མངོན་པའི་རུས་བླ་ཡི་དད་མོས་སྐོར་རོབ་ཙམ་གླེང་བ། [J] ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ། 2019ལོའི་དེབ་དང་པོ། ཤོག་ངོས87

རྩོམ་པ་པོ་ངོ་སྤྲོད།
       ཀུན་བཟང་རྡོ་རྗེ། ཕོ། ཕ་ཡུལ་མཚོ་སྔོན་མཚོ་ལྷོ་བྲག་དཀར་རྫོང་། ད་ལྟ་སི་ཁྲོན་ཞིང་ཆེན་བྲག་འགོ་རྫོང་ཏེ་དར་བོད་ཀྱི་གོས་རྒྱན་རིག་གནས་བཤམས་སྟོན་ཁང་དུ་ལས་ཀ་གཉེར་བཞིན་ཡོད།