༄༅། །«རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»གི་ཁྱད་ཆོས་དང་རིག་གཞུང་རིན་ཐང་ལ་དཔྱད་པ།

ནང་དོན་གནད་བསྡུས། «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»དུ་ཆོས་རྒྱལ་མེས་དབོན་རྣམ་གསུམ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དཀྱིལ་སྙིང་དུ་བཟུང་ནས་བོད་དུ་དམ་པའི་ཆོས་ཇི་ལྟར་དར་བ་དང་། འཕེལ་རྒྱས་བྱུང་ཚུལ། བསྟན་པ་སྔ་དར་དང་ཕྱི་དར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་བྲིས་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཞོར་དུ་རྒྱ་ཧོར་གྱི་ཡུལ་གྲུ་ཁག་ཏུ་དམ་པའི་ཆོས་དར་ཚུལ་དང་དེ་དག་གི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་བཅས་བརྗོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་ཤིག་ཡིན། དེ་ནི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་པ་འཕེལ་རྒྱས་འགྲོ་བཞིན་པའི་དུས་སྐབས་སུ་བྱུང་ལ། བརྗོད་བྱ་སྣ་མང་ཞིང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་སྦྱོར་ནི་བཅད་ལྷུག་སྤེལ་མར་བྱས་ཏེ་བྲིས་པ་སོགས་དུས་ཀྱི་ཆ་ནས་ཅུང་སྔ་ཤོས་སུ་བརྩི། དུས་སྐབས་ཕྱི་མའི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་དག་གི་རྩོམ་ཁུངས་དང་གཞི་འཛིན་ཡུལ་དུ་གྱུར་ཡོད་པ་སོགས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་སྟེང་གོ་གནས་གལ་ཆེན་ཟིན་ཡོད། དེ་བས་དེང་རབས་རིག་གཞུང་རིན་ཐང་གི་ངོས་ནས་བལྟས་ཚེ་དེར་ཞིབ་འཇུག་གི་རིན་ཐང་ཆེས་ཆེར་ལྡན། འདིར་ཡིག་ཚང་རིག་པ་དང་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་ཐབས་ལམ་ཟུང་འབྲེལ་སྒོས«རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»གི་བརྗོད་བྱ་དང་རྗོད་བྱེད་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་གཙོ་བོ་དང་། ཡིག་ཚང་གང་དེའི་རིག་གཞུང་ཞིབ་འཇུག་གི་རིན་ཐང་གླེང་བ་བརྒྱུད། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདི་ནི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་དང་། ནང་སྒོས་རྒྱ་བོད་མི་རིགས་གཉིས་དབར་འབྲེལ་འདྲིས་དམ་ཟབ་བྱུང་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཡིག་ཆ་དང་དཔང་རྟགས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པར་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད།
གནད་ཚིག «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང» ཁྱད་ཆོས། རིག་གཞུང་རིན་ཐང་།

དང་པོ། «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»གི་ནང་དོན་དང་བརྩམས་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན།
       གཅིག ནང་དོན་ངོ་སྤྲོད།
       ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདིའི་ནང་དོན་ཧྲིལ་པོ་ལེའུ་བཅོ་བརྒྱད[2]ཀྱིས་གྲུབ་ཡོད་ལ། “རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ནང་དོན་རྣམས་གཟིགས་པ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གཟིགས་བདེ་བའི་ཆེད་དུ་གཞུང་གི་དཀྱུས་སུ་ཡོད་པའི་ལེའུ་རྣམས་དང་། གཞུང་དུ་ལེ་ཚན་ཕྱེ་མེད་པའི་དུམ་བུ་རྣམས་སོ་སོར་དབྱེ་སྟེ”[3]ས་བཅད་སོ་གསུམ་དུ་བྱས་ཤིང་། དེ་ཡང་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྤྱི་དང་། བྱེ་བྲག་ཆོས་རྒྱལ་མེས་དབོན་རྣམ་གསུམ་གྱི་ལོ་རྒྱུས། བསྟན་པ་ཕྱི་དར་དང་བཙན་པོའི་གདུང་བརྒྱུད་ཕྱི་མའི་ལོ་རྒྱུས། གཞན་རྒྱ་ནག་དང་མི་ཉག ཧོར་རམ་སོག་པོའི་ལོ་རྒྱུས་སོགས་མི་རིགས་གཞན་དག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་བྲིས་ཡོད་སྟབས། བརྗོད་བྱ་སྣ་མང་འབུར་དུ་ཐོན་ལ་འཐུས་ཚང་བའི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན།        ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་དག་གིས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བསྟན་བཅོས་རྩོམ་པར་རྒྱུ་རྐྱེན་མང་དུ་ཡོད་དེ། སྤྱིའི་ཆ་ནས“ཆོས་འབྱུང་ཕལ་མོ་ཆེ་ནི་བསྟན་པ་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་འཕེལ་བའི་ཆེད་དང་། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་སྐུལ་བ་དང་། གཞན་ལ་ཕན་པའི་སླད་དུ་མཛད་པ་སོགས་བསྟན་བཅོས་རེ་ལ་ཐུན་མོང་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་བྱེ་བྲག་པ་རེ་ཡོད”[4]པ་བཞིན། སྐབས་སུ་བབས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདིའི་རྩོམ་པའི་ཀུན་སློང་དང་དམིགས་ཡུལ་ཡང“དེའང་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་འདིར་དགེ་ལེགས་དང་ཕན་བདེ་ཐམས་ཅད་འབྱུང་བའི་གཞི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་རིན་པོ་ཆེ་ཡིན་ལ། དེ་དར་ཞིང་རྒྱས་པར་བྱེད་པའི་རྐྱེན། རྒྱ་བོད་ཀྱི་ཆོས་རྒྱལ་བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་རྣམས་ཀྱི་སྐུ་དྲིན་ཡིན་པས། དེ་རྣམས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱས་པར་བྱ་ཞིང་། ཁྱད་པར་དུའང་མཐའ་འཁོབ་ཁ་བ་ཅན་གྱི་ལྗོངས་འདིར་སྟོན་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་དེས་ལུང་བསྟན་པ་བཞིན། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་དབང་ཕྱུག་དེས། གང་ལ་གང་འདུལ་གྱི་སྤྲུལ་པས་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཐར་པ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ལམ་ལ་འགོད་པར་མཛད་ཅིང་། ཁྱད་པར་འཕགས་པ་དེའི་ཐུགས་ཀྱི་སྤྲུལ་པ་ཆོས་སྐྱོང་བའི་རྒྱལ་པོ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་ལ་སོགས་པ། ཆོས་རྒྱལ་མེས་དབོན་རིམ་པར་བྱོན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་དར་ཞིང་རྒྱས་པར་མཛད་པའི་རྣམ་ཐར་མདོར་བསྡུས་པ་ཅིག་བཤད་ན། ཡིད་ཆེས་ཤིང་ཐེ་ཚོམ་སེལ་བ་ལ། ཆོས་འབྱུང་གི་ལོ་རྒྱུས་འདི་ཐུགས་ལ་བཞག་འཚལ།”[5]ཞེས་དང་། “ཆོས་འབྱུང་གསལ་བའི་མེ་ལོང་ཞེས་བྱ་བ་འདི་བསྟན་པ་དར་ཚུལ་གྱི་རྒྱུས་འདོད་དང་། དད་ལྡན་རྣམས་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་དུ”[6]ཞེས་ཡིག་ཚང་གི་མཆོད་བརྗོད་དང་མཇུག་བྱང་དུ་གསུངས་པ་ལྟར། དད་ལྡན་རྣམས་ཀྱིས་དམ་ཆོས་དར་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཤེས་ཤིང་དེ་ལ་སྤྲོ་བ་བསྐྱེད་པ་དང་། ཆོས་ཀྱི་ལོག་རྟོག་དང་ཐེ་ཚོམ་སེལ་ཕྱིར་མཛད་པ་གསལ་པོར་ཤེས་ཐུབ།
གཉིས་པ། «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»གི་ཁྱད་ཆོས།
       གཅིག ནང་དོན་གྱི་ཁྱད་ཆོས།
       ༡.མི་སྣ་གཅིག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་བརྗོད་བྱས་པ། 
       ལོ་རྒྱུས་ནི་མི་རབས་རྗེས་མར་ལོ་རྒྱུས་བརྒྱུད་སྤྲོད་དང་མེས་པོ་དག་གི་མཛད་འཕྲིན་རྗེས་སུ་དྲན་ཕྱིར་བརྩམས་པ་ཡིན་ལ། དེའི་ནང་ཡུལ་ལུང་སོ་སོ་དང་མི་སྣ་བྱེ་བྲག་པའི་མཛད་འཕྲིན་རྣམས་ལོགས་སུ་བྲིས་ཡོད་པར་མ་ཟད། ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་བརྗོད་ཐད་རྩོམ་རིག་གི་འབྲི་ཐབས་ཀྱང་གང་མང་སྤྱད་ཡོད། ཡིག་ཚང་འདིར་ལེའུ་དགུ་པ་ནས་ལེའུ་བཅུ་བདུན་པའི་བར་ཏེ། ཁྱོན་ལེའུ་དགུ་ཡིས་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་མོར་བྲིས་འདུག་ལ། དེ་ཡང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་སྐྱེས་རབས་དང་རྣམ་ཐར། དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་དང་ངག་རྒྱུན་སོགས་ལ་གཞི་བཅོལ་ཏེ་རྟོག་བཟོ་དང་ལྷ་སྒྲུང་གི་རྣམ་པས། སྲོང་བཙན་སྒམ་པོ་ནི་འཕགས་པ་སྤྱན་རས་གཟིགས་ཀྱི་སྤྲུལ་པར་ངོས་འཛིན་བྱས་ཡོད། དཔེར་ན། ཁོང་ནི“བོད་ཁ་བ་ཅན་པའི་རེ་ཞིང་ལྟོས་པའི་ཕ་མ་ལྟ་བུ། འགྲོ་བ་སྒྲོལ་བའི་དེད་དཔོན་ལྟ་བུ། དགོས་འདོད་འབྱུང་བའི་ནོར་བུ་ལྟ་བུ། མུན་པ་སེལ་བའི་སྒྲོན་མེ་ལྟ་བུ། ཉེ་རིང་མེད་པའི་ཉི་ཟླ་ལྟ་བུ”[7]ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསལ་པོར་མཚོན་ནུས། དེ་བཞིན“དེ་ཡི་བང་སོ་འཆོང་པོའི་ནང་དུ་བཏབ། །ཆེ་ཆུང་ཚད་ནི་དཔག་ཚད་གཅིག་ཙམ་ལ། །བང་སོ་གྲུ་བཞི་དཀྱིལ་དུ་རེ་མིག་བྱས། །དར་དང་ཤོག་བུ་བསྲེས་པའི་འཇིམ་པ་ལ། །དེ་ལ་ཆོས་རྒྱལ་ཆེན་པོའི་སྐུ་བཞེངས་ནས། །ཤིང་རྟར་སྤྱན་དྲངས་རོལ་མོར་བཅས་ནས་ནི། །སྐུ་དེ་བང་སོའི་ནང་དུ་བཞུགས་པ་མཛད། །ནང་གི་རེ་མིག་ཐམས་ཅད་ནོར་གྱིས་བཀང་། །བང་སོ་ནང་རྒྱན་ཅན་དུ་གྲགས་པར་གྱུར། །ནང་དུ་ལྷ་ཁང་ལྔ་ཡང་བཞུགས་སོ་ཟེར། །བང་སོ་གྲུ་བཞིར་བརྩིགས་པ་དེ་ནས་བྱུང་། །མིང་ཡང་སྐུ་རི་སྨུག་པོ་ལགས་སོ་སྐད། །”[8]ཅེས་ཁོང་ཉིད་འཕན་ཡུལ་ཟལ་མོ་སྒང་དུ་འདས་ཤིང་བཙན་པོའི་གདུང་རྒྱུད་ཕྱི་མ་རྣམས་ཀྱིས་མཆོད་ཅིང་བཀུར་བཞིན་པ་གསལ་བོར་བསྟན། དེ་དག་གིས་གསལ་པོར་མཚོན་ཐུབ་པ་ནི་ཆོས་རྒྱལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་ལོ་རྒྱུས་དེ་ཉིད་འདིར་གོ་རིམ་ཡོད་ཅིང་འཐུས་ཚང་པ། ཚིག་གི་སྦྱོར་བ་ལེགས་ཤིང་བརྗོད་བྱའི་དོན་འདུས་ཤིང་གནད་ཐོན་པ་ཞིག་ཏུ་བྲིས་འདུག་པའོ། །        རྒྱ་བོད་མི་རིགས་གཉིས་ནི་གནའ་སྔ་མོ་ནས་འབྲེལ་འདྲིས་ཆེ་བའི་མི་རིགས་གཉིས་ཡིན་ལ། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་ལས། “དེ་ཡང་རྒྱ་ནག་གི་དེབ་ཐེར་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་ལོ་ཉིས་སྟོང་དང་ལྔ་བརྒྱ་དྲུག་ཅུ་རེ་དྲུག་ལོན་པའི་དུས་སུ་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་པོ་ཐང་ཞེས་བྱ་བ་བྱུང་སྟེ་བོད་དང་འབྲེལ་བྱུང་། བོད་ཀྱི་རྒྱལ་པོ་གནམ་རི་སྲོང་བཙན་དང་དུས་མཉམ་ཟེར་རོ།”[10]ཞེས་རྒྱལ་པོ་གནམ་རི་སྲོང་བཙན་གྱི་དུས་སུ་རྒྱ་དང་འབྲེལ་བ་བྱུང་སྟེ་རྒྱ་ནག་ཡུལ་ནས་སྨན་དང་རྩིས་བླངས་པ་དང་། ཁོང་གི་སྲས་ཆོས་རྒྱལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་དུས་སུ་རྒྱ་བོད་ཀྱི་འབྲེལ་འདྲིས་སྔར་ལས་ཇེ་ཟབ་ཏུ་སོང་བ་སྟེ། ཐོག་མར་རྒྱ་བོད་གཉིས་འགྲིག་མཐུན་མ་བྱུང་ཞིང་རྗེས་སུ་བློན་པོ་མགར་སྟོང་བཙན་རྒྱ་ནག་ཏུ་མངགས་ནས་འུན་ཤིང་ཀོང་ཇོ[11]བོད་དུ་བསུས་ཤིང་། བསུས་ཚུལ་དེ་ཡང་གསོན་ཉམས་ལྡན་པ་དང་འོས་འཚམ་གྱིས་འཕྲི་སྣོན་ཡང་བྱས་ཡོད། འུན་ཤིང་ཀོང་ཇོ་བོད་དུ་ཕེབས་པ་ནི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དོན་རྐྱེན་གལ་ཆེན་ཞིག་སྟེ། “དེ་ནི་མི་རིགས་གཉེན་འབྲེལ་དང་། མཉམ་དུ་ཐུན་མོང་ཐོག་འཕེལ་རྒྱས་གཏོང་བའི་མིག་དཔེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་དང་། བོད་དུ་ཀྲུང་ཡོན་ས་ཁུལ་གྱི་སྔོན་ཐོན་ལག་རྩལ་དང་རིག་གནས་སྣ་མང་ནང་འདྲེན་བྱས་ཤིང་རྒྱ་བོད་མི་རིགས་མཐུན་སྒྲིལ་མཉམ་གནས་ལ་ཤུགས་སྣོན། རྒྱ་བོད་གཉིས་ཀྱི་རིག་གནས་དང་དཔལ་འབྱོར་བརྗེས་རེས་བྱེད་པའི་ཤོག་ལྷེ་གསར་པ་ཞིག་གི་མགོ་བརྩམས་པ་རེད”[12]ལ། ཐང་བོད་གཉིས་དབོན་ཞང་གི་འབྲེལ་བ་ཆགས་ཤིང་ཕན་ཚུན་ཉེ་བོར་གྱུར་བའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རྡོ་རིང་ཞིག་ཀྱང་ཡིན།        མདོར་ན། བོད་མི་དམངས་ཀྱི་སེམས་སུ་རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཇོ་ནི་རྒྱ་བོད་མི་རིགས་གཉིས་ཀྱི་མཛའ་འབྲེལ་གྱི་གསེར་ཟམ་དང་། རྒྱ་བོད་མཐུན་འགྲིག་གི་དུས་རབས་གསར་བ་ཞིག་གི་སྒོ་གླེགས་ཡངས་པོར་ཕྱེས་མཁན་ཡིན་ལ། རྗེས་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་རིམ་བྱུང་ཁྲོད་ཀྲུང་དབྱང་སྲིད་གཞུང་དང་བོད་ས་གནས་སྲིད་གཞུང་བར་རྒྱུན་མཐུད་ཀྱི་འབྲེལ་ལམ་འཛུགས་པ། རིག་གནས་བརྗེས་རེས་དང་དཔལ་འབྱོར་ཉོ་ཚོང་གི་འགྲོ་འོང་སོགས་ལ་དཔེ་སྟོན་གྱི་ནུས་པ་གལ་ཆེན་ཐོན་ཡོད་དོ། །
       ༣.སྣ་འཛོམས་ཅན་དང་ཕྱོགས་ཡོངས་ཅན་གྱི་འབྲི་ཐབས།
       ས་སྐྱ་བའི་དུས་སྐབས་སུ་བོད་ཀྱི་སྤྱི་ཚོགས་བརྟན་བརླིང་དང་དཔལ་འབྱོར་འཕེལ་རྒྱས། རིག་གནས་གོང་དུ་འཕེལ་ཞིང་། རིག་གནས་སྣ་མང་དར་བའི་གོ་རིམ་ཁྲོད་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་པ་འདི་ལའང་འཕེལ་རྒྱས་དང་འགྱུར་བ་ཆེན་པོ་བྱུང་། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདིར་བོད་རང་གི་ལོ་རྒྱུས་གཙོར་བརྗོད་པ་ཙམ་མིན་པར་ས་ཁུལ་གཞན་དག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་ཞོར་དུ་བརྗོད་ཡོད་དེ། དེ་ནི་སྐབས་དེའི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་དག་གི་ཁྱད་ཆོས་དམིགས་བསལ་བ་ཞིག་ཡིན། དེར་རྒྱ་ནག་དང་མི་ཉག། ཧོར་བཅས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས[15]རྣམས་ལེའུ་གཅིག་ཏུ་བཀར་ཏེ་བྲིས་ཤིང་།  ཐོག་མར་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་རབས་ཁག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཏེ། སངས་རྒྱས་འཁྲུངས་དུས་རྒྱ་ནག་གི་རྩིས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་རྟོགས[16]བྱུང་ཚུལ་དང་རྒྱ་ནག་ཡུལ་དུ་ཇོ་བོ་ཤཱཀྱ་དང་ཙནྡན་གྱི་ཇོ་བོ་རྣམ་གཉིས་གདན་དྲངས་པའི[17]ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་གསུངས་ཡོད།  ཐང་གི་རྒྱལ་རབས་དང་རྒྱལ་པོ་ཐང་ཞེས་བྱ་བ་དུས་ནམ་ཞིག་ལ་བྱུང་ཚུལ་ནི་སྟོན་པའི་འཁྲུངས་འདས་ཀྱི་ལོ་ཚིགས་ལ་གཞིར་བཅོལ་ཤིང་།[18] རྒྱལ་པོ་རིམ་པར་བྱོན་ཚུལ་དང་ཐང་རྒྱལ་རབས་ཉམས་པའི་རྗེས་སུ་རྒྱལ་རབས་རྗེས་མ་རྣམས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་མདོར་བསྡུས་སུ་བྲིས་ཏེ་སུང་གི་རྒྱལ་ས་སྤན་ལོང[19]དུ་བྱས་ཚུལ་དང་སྨན་རྩེ་ལྷ་བཙུན[20]ནི་རྒྱལ་པོ་ཐ་མ་ཡིན་པར་བརྗོད།
       དེ་དང་ལྷན་དུ་མི་ཉག་གི་རྒྱལ་རྒྱུད་ཐོག་མར་བྱུང་ཚུལ་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་བརྗོད་པ་སྟེ། གཙོ་བོར་ཀླུ་བདུད་ཀྱི་བུས[21]ཐབས་དུ་མར་བརྟེན་ནས་རྒྱ་ནག་གི་རྒྱལ་ས་བླངས་ཤིང་མི་ཉག་རྒྱལ་རབས་བཙུགས་པ་དང་། དེ་དག་ལས་རྒྱལ་པོ་གྲགས་ཆེ་བ་འགའི་མཚན་བྲིས་ཏེ་སྤྱི་སྡོམ་གྱིས་ཚུལ་དུ་བཀོད་པའོ། །ཁག་གསུམ་པར་ཧོར་གྱི་རྒྱལ་པོ་རིམ་བྱོན་དང་སེ་ཆེན་རྒྱལ་པོ་བྱོན་ཚུལ། ཡོན་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་གོང་མ་རིམ་བྱོན་གྱི་མཛད་པ་བཅས་ཏེ། ཡིག་ཚང་དུ“དེ་ནས་ཚེ་རིང་གནམ་གྱི་ཤེ་མོང་ལ་བརྟེན་ནས། སྟོབས་ཀྱི་དབང་ཐོབ་པའི་རྒྱལ་པོ། སངས་རྒྱས་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་ལོ་སུམ་སྟོང་ཉིས་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་སོང་བ་ན། ཧོར་ཇིང་གིན་གན་གྱི་རྒྱལ་པོ་བྱོན་ནས། རྒྱ་དང་མི་ཉག་ཐམས་ཅད་འོག་ཏུ་བཅུག་ནས། རྒྱལ་ས་ལོ་ཉི་ཤུ་རྩ་གསུམ་བཟུང་། རྒྱལ་ཁམས་ལ་དབང་བསྒྱུར།”[22]ཞེས་ཧོར་ཇིང་གིར་རྒྱལ་པོར་སྲས་བཞི་འཁྲུངས་ཞིང་། དེ་དག་གིས་ཡུལ་ལུང་སོ་སོར་རྒྱལ་པོ་བྱས་པ། ཁོང་གི་གདུང་རྒྱུད་ནས་རིམ་པར་རྒྱལ་ས་བཟུང་པ་དང་། སྟོན་པ་མྱ་ངན་ལས་འདས་ནས་ལོ་སུམ་སྟོང་ཉིས་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་ང་བརྒྱད་ལ་སེ་ཆེན་རྒྱལ་པོ་རྒྱལ་སར་བྱོན། སེ་ཆེན་རྒྱལ་པོས་རྒྱལ་ས་ལོ་སུམ་ཅུ་སོ་ལྔར་བཟུང་ཞིང་ཁོང་ལ་སྲས་བཞི་བྱོན། སྲས་ཇིམ་གྱིམ[23]གྱིས་རྒྱལ་ས་བཟུང་ནས་ཐོ་གན་ཐི་མུར་རྒྱལ་པོའི་དུས་སུ་རྒྱལ་ས་ཤོར་རོ[24]ཞེས་རྒྱལ་པོ་དེ་དག་གི་ལོ་རྒྱུས་ནི་བསྡུས་འབྲི་ཡི་ཐབས་ལ་བརྟེན་ནས་བརྗོད་བྱ་སྣ་ཚོགས་པར་བྲིས་འདུག །
       གཉིས། རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་ཁྱད་ཆོས།
       ༡.སྙན་ངག་གི་ཉམས་ཀྱིས་ཕྱུག་པ། 
       རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་གང་ཞིག་ཡིན་ཡང་བརྗོད་བྱའི་དོན་དེ་ཉིད་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་གཙོ་བོ་ནི་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་དེ་ཉིད་ལ་རག་ལས་ཤིང་། རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་སྦྱོར་བར་བརྟེན་ནས་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད། “གལ་སྲིད་བརྗོད་བྱའི་དོན་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་དབང་དུ་བཏང་ནའང་རྗོད་བྱེད་ཚིག་གིས་སྟོན་མ་ཐུབ་ན། རྩོམ་རིགས་གང་ཡང་འདྲེན་བྱེད་ཀྱི་དགའ་སྟོན་དང་རྣ་བའི་བདུད་རྩིར་མི་འགྱུར་ཞིང་། གལ་ཏེ་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་གིས་ཕྱུག་ཀྱང་གང་ལ་གང་འཚམ་གྱི་ཚིག་རྒྱན་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་མཛེས་པར་མ་སྤྲས་ན། བུ་མོ་མཛེས་མ་སྒྲེན་པོ་རྒྱུ་བའི་དཔེ་བཞིན་རྩོམ་རིག་ལ་ཡིད་འགུག་གི་ནུས་པ་ཐོན་མི་ཐུབ། གལ་སྲིད་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་ཚིག་རྣམ་པར་མཛེས་ཀྱང་བརྗོད་བྱའི་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཞིག་མེད་པའི་དབང་དུ་བཏང་ནའང་། ཤ་རུས་འཛོམས་པའི་རྩོམ་ཡིག་ལེགས་པོ་ཞིག་ཡོང་མི་ཐུབ།”[25] «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»དུ་སྙན་ངག་གི་རྒྱན་སྣ་ཚོགས་བཀོལ་པས་ཚིག་གི་སྦྱོར་བ་སྙན་ཞིང་འཇེབས། ནང་དོན་ཕལ་ཆེ་བ་ནི«བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མ»དང«མ་ཎི་བཀའ་འབུམ»སོགས་གཏེར་མའི་སྐོར་གྱི་ཡིག་ཚང་ལས་དྲངས་པ་ཤེས་ཐུབ་ཅིང་། དེ་བས་གཏེར་མའི་ཆོས་འབྱུང་གི་ཤན་ཞུགས་པ་ཧ་ཅང་གསལ།[26] སྙན་ངག་མེ་ལོང་གི་ལེའུ་གཉིས་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་དཔེ་རྒྱན་དང་གཟུགས་རྒྱན། ལེའུ་གསུམ་པའི་སྒྲ་རྒྱན་སོགས་འབྲི་སྲོལ་ཡང་ཐོག་མཐའ་བར་གསུམ་དུ་རིན་ཆེན་གྱི་མུ་ཏིག་འཛིན་མར་ཡོངས་སུ་འཐོར་བ་ཇི་བཞིན་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་འདུག ཚིག་གི་སྦྱོར་ལུགས་ལ་བཟོ་བཅོས་བྱས་པས་བྱུང་རིམ་ཀྱག་ཀྱོག་དང་གཡོ་འགུལ་ཆེ་ཞིང་། དེ་དང་ཆབས་ཅིག་སྙན་ངག་གི་རྒྱན་མང་པོ་ཞིག་སྤྱད་ནས་ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བཏང་ཡོད། ཚིག་སྦྱོར་ལ་བཀྲགས་མདངས་ལྡན་པར་བྱས”[27]པ་སོགས་ཀྱི་གསལ་པོར་མཚོན། སྙན་ངག་གི་འབྲི་ཐབས་ཁྱད་པར་ཅན་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་མང་པོ་དེ་མུར་བྲིས་ཤིང་། སྐྱེ་བོ་ཀུན་གྱིས་ཀློག་པའི་ཚེ་ན་ཡིད་ལ་གསལ་ལེར་འཛིན་བདེ་ཞིང་གོ་སླ་བའི་དམིགས་བསལ་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན། “ཚིག་གི་སྦྱོར་ལུགས་ནི་གྲལ་དག་ཅིང་། དཔེར་བརྗོད་ཀྱི་ལམ་ནས་བསྟན་པ་ཤིན་ཏུ་མང། དེ་མིན་ནང་ཆོས་ཀྱི་ཐ་སྙད་བཀོལ་བ་ཅུང་མང་ལ་དེ་ནི་ཁོང་གི་རྩོམ་རྩལ་ཁྱད་པར་ཅན་དེ་ཡིན།”[28]ཞེས་རྩོམ་པ་པོ་ཁོང་གིས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ཐམས་ཅད་ཚིགས་བཅད་སྙན་ངག་གི་འབྲི་སྟངས་སྤྱད་ཡོད་པར་མ་ཟད། ཚིག་ལྷུག་གི་ལམ་ནས་དྲངས་པ་དག་ཀྱང་དོན་འདུས་ལ་གོ་སླ་བ། གནད་ཐོན་པ། ཀུན་གྱིས་དཔེར་བརྗོད་དུ་དྲངས་ཆོག་པ་ལྟ་བུར་མཛད་ཡོད་དེ། དཔེར་ན། རྒྱལ་པོ་རལ་པ་ཅན་བཀྲོངས་རྗེས“རྗེའི་མངའ་ཐང་ནི་དགུན་ཁའི་འབབ་ཆུ་བཞིན་བྲི། དགེ་བཅུའི་རྒྱལ་ཁྲིམས་ནི་སོག་རུལ་གྱི་ཕོན་ཐག་བཞིན་ཞིག བོད་འབངས་ཀྱི་བསོད་ནམ་ནི་སྣུམ་ཟད་ཀྱི་མར་མེ་བཞིན་སོང་། ཆབ་སྲིད་ཕན་བདེ་ནི་ནམ་མཁའི་འཇའ་བཞིན་ཡལ། ནག་ཕྱོགས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ནི་ཡུལ་ངན་གྱི་འཚུབ་མ་བཞིན་ལོངས། བཟང་བྱེད་ཀྱི་བསམ་བློ་ནི་མདང་སུམ་གྱི་རྨི་ལམ་བཞིན་བརྗེད།”[29]ཅེས་པ་ལས་རྒྱལ་པོ་རལ་པ་ཅན་གྱི་མཛད་རྗེས་དང་ཁོང་སྐུ་གཤེགས་རྗེས་བོད་ཀྱི་གནས་བབ་ཇི་ལྟ་བུར་ལུས་པ་དཔེ་མང་དུ་སྦྱར་ཏེ་རེ་རེ་བཞིན་གསལ་པོར་གསུངས། འདི་ལས་ཡིག་ཚང་རྩོམ་པ་པོ་ནི་ཚིགས་བཅད་དང་ཚིག་ལྷུག་གཉིས་ཀྱི་སྦྱོར་བར་ཤིན་ཏུ་མཁས་ཤིང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་རྐྱེན་རེ་རེ་དཔེ་དང་སྦྱར་བ་སོགས་ཆོས་འབྱུང་གི་ནང་དོན་རྟོགས་པར་རམ་འདེགས་ཀྱི་ནུས་པ་ཆེན་པོ་ཐོན་ཞིང་། རང་བཞིན་གྱིས་སྙན་ངག་གི་མཛེས་པ་ཞིག་མངོན་པ་དང་། སྙན་ངག་གི་ལམ་ནས་བྲིས་པའི་ཆོས་འབྱུང་ཡིག་ཚང་འདིའི་རྩོམ་རིག་རང་བཞིན་དང་གསོན་ཤུགས་ཀྱང་ཇེ་ཆེར་ཕྱིན་ཡོད།
       ༢.བཅད་ལྷུག་སྤེལ་མའི་འབྲི་ཐབས་བཀོལ་བ།
       ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདིར་རྒྱལ་བློན་ཕན་ཚུན་དང་ཀོང་ཇོ་ཡབ་ཡུམ་སོགས་ཀྱིས་ལབ་གླེང་གི་གཏམ་དག་ནི་ཚིགས་བཅད་སྙན་ངག་དང་། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་རྐྱེན་ཅི་རིགས་ནི་ཚིག་ལྷུག་གི་ལམ་ནས་བྲིས་ཤིང་། དེ་ནི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་འདིའི་ཁྱད་ཆོས་ཤིག་ཡིན། བཅད་ལྷུག་སྤེལ་མའི་འབྲི་ཐབས་ནི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་ཁག་ཏུ་རྒྱུན་པར་མཐོང་ལ། འབྲི་ཐབས་དེ་སྤྱོད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་ཀློག་པ་པོར་སྤྲོ་སྣང་སྟེར་བ་དང་ལོ་རྒྱུས་ཡིད་ལ་འཛིན་སླ་བའི་ཆེད་དུ་ཡིན་ལ། འདིར་ཡང་བཅད་ལྷུག་སྤེལ་མའི་འབྲི་ཐབས་ལ་བརྟེན་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱས་ཤིང་ལེའུ་བཅུ་བདུན་པ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་བར་དུ་ལེའུ་འགོད་སྟངས་ཀྱི་མཚམས་ཚིགས་ཤིན་ཏུ་གསལ། ལེའུ་བཅོ་བརྒྱད་པ་རྒྱལ་པོ་མང་སྲོང་མང་བཙན་ནས་རྒྱལ་པོ་ཁྲི་རལ་པ་ཅན་གྱི་བར་སྤྱི་སྡོམ་གྱི་ཚུལ་གྱིས་ཚིགས་བཅད་ཤོ་ལོ་ཀ་རེ་གཉིས་བྲིས་པས་འཐུས་པར་བྱས་ནས་ལེའུ་གསལ་བོར་དབྱེ་མེད་དེ། རྒྱལ་པོ་མང་སྲོང་མང་བཙན་གྱི་སྐབས་སུ“མང་སྲོང་བང་སོ་དེ་ཡི་གཡོན་ན་ཡོད། །བང་སོ་དེ་ཡང་རིན་ཆེན་ནོར་གྱིས་བཀང་། །མིང་ནི་སྔོ་གཞེ་ཧྲལ་པོ་ཟེར་བ་ལགས། །”[30]ཞེས་དང་། ཁྲི་ལྡེ་གཙུག་བརྟན་མེས་ཨག་ཚོམ་གྱི་སྐབས་སུ“དེའི་བང་སོ་སོ་མུ་ར་རི་ལ་བརྩིགས། །གྲལ་ནི་འཕྲུལ་གྱི་རྒྱལ་པོའི་གཡོན་ན་ཡོད། །མིང་ནི་ལྷ་རི་གཙུག་ནམ་བྱ་བ་ལགས། །”[31]ཞེས་བཀོད་ཅིང་། དེ་དག་གི་ནང་དོན་གཙོ་བོ་ནི་རྒྱལ་པོ་རིམ་བྱོན་གྱི་བང་སོ་ཡུལ་གང་དུ་བཏབ་ཚུལ་དང་བང་སོའི་མིང་སོགས་གསལ་པོར་བསྟན་པ་དང་། འབྲི་ཐབས་འདིས་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་རིམ་བྱོན་གྱི་བང་སོའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་རྒྱུ་ཆ་གལ་ཆེན་མཁོ་སྤྲོད་བྱས་ཡོད། དེ་ལྟར། བཅད་ལྷུག་སྤེལ་མའི་འབྲི་ཐབས་འདིས་ལོ་རྒྱུས་མི་སྣ་དང་ལོ་རྒྱུས་དོན་རྐྱེན། ལོ་རྒྱུས་སྣང་ཚུལ། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚངས་སོགས་ལ་དཔྱད་པ་སྣ་ཚོགས་བཏང་སྟེ་ཡིག་ཚང་གི་རིན་ཐང་དང་གོ་བབ་སྔར་ལས་ལྡན་པར་བཏང་ཡོད།
       ༣.ལོ་རྒྱུས་དང་གཏམ་རྒྱུད་ཟུང་དུ་སྦྱར་བ།
       ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདིའི་གཞུང་དོན་ཡོངས་སུ་ལྷ་སྒྲུང་དང་གཏམ་རྒྱུད། ངག་རྒྱུན་ཅི་རིགས་འདུས་ཡོད་ཅིང་། དེ་དག་ལས་ཕལ་ཆེ་བ་རྩོམ་པ་པོས་རིག་པའི་སྒྱུ་འཕྲུལ་ལ་བརྟེན་ནས་བཟོ་བཅོས་དང་འཕྲི་སྣོན་སྒོས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དང་མཐུན་པར་སྦྱར་པ་དང་། དེས་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ནང་དོན་དངོས་རྟོགས་པར་རམ་འདེགས་ཀྱི་ནུས་པ་གལ་ཆེན་ཐོན་ཐུབ།
       ལྷ་སྒྲུང་དང་གཏམ་རྒྱུད་དེ་དག་ལ“ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་མིག་རྒྱང་རིང་བའི་སྒོ་ནས་བལྟས་ཚེ། དོན་དངོས་དང་མི་མཐུན་པ་ཞིག་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་རྩོམ་རིག་གི་ངོས་ཐད་ནས་བལྟས་ཚེ། སྔ་དུས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རྩོམ་འབྲིའི་ཁྲོད་ཀྱི“ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་འབྲི་སྟངས”(史记笔法)ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན།”[32]ལོ་རྒྱུས་འབྲི་བརྗོད་བྱེད་དུས་ལྷ་སྒྲུང་དང་གཏམ་རྒྱུད་ལས་འབྲེལ་ཡོད་རྣམས་དྲངས་པ་དང་། རྒྱ་ཧོར་གྱི་ལོ་རྒྱུས་འཆད་སྐབས་མི་ཉག་རྒྱལ་རབས་བྱུང་ཚུལ་སྐོར་གྱི་གཏམ་རྒྱུད་གསོན་ཉམས་ལྡན་པ་ཞིག་བཀོད་ཡོད་ཅིང་། “དེ་ནི་ལྷ་སྒྲུང་ལྟ་བུའི་གཏམ་རྒྱུད་ཅིག་ཡིན་པ་དང་། དེ་ནི་གཏམ་རྒྱུད་ངོ་མཚར་ཞིང་བརྗོད་དོན་སྙན་ཞིང་འཇེབས་པ། སྐད་བརྡ་བབ་ཆགས་པ། གང་ལ་གང་འཚམ་ཡིན་ཞིང་བོད་ཀྱི་རྩོམ་རིག་གཏམ་རྒྱུད་ལས་སྲོལ་རྒྱུན་གྱི་འབྲི་སྟངས་ཡིན།”[33] འདིར་དེ་ལྟ་བུའི་གསོན་ཉམས་ལྡན་ཞིང་ཡིད་དབང་འཕྲོག་པ། རྩོམ་རིག་གི་ཁྱད་ཆོས་མངོན་པར་མཐོ་བའི་གཏམ་རྒྱུད་མང་དུ་ཡོད་ལ། དེས་བརྗོད་དོན་གྱི་རིན་ཐང་ཇེ་ཆེར་བཏང་ཤིང་བརྗོད་བྱའང་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱས་འདུག གཞན་གཏམ་རྒྱུད་དེ་དག་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་དངོས་རང་བཞིན་གསལ་དཀྲོལ་བྱེད་པར་ཕན་པས་ཞིབ་འཇུག་གི་རིན་ཐང་ཡོད།  རྒྱལ་པོ་གྲི་གུམ་བཙན་པོ་དང་ལོ་ངམ་རྟ་རྫི་གཉིས་འཐབ་པའི་གོ་རིམ་ཁྲོད་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་དང་ངག་རྒྱུན་ངོ་མཚར་བ་དེ། “རྒྱལ་པོ་གྲི་གུམ་བཙན་པོའི་གཏམ་རྒྱུད་ལ་སྣང་བརྙན་ཞིབ་བསྡུར་གྱི་ཐབས་ལམ་སྤྱད་པ་དང་། གཏམ་རྒྱུད་དེ་ནི་ཏུན་ཧོང་བོད་ཡིག་ཤོག་དྲིལ་ཁྲོད་ཀྱི་གྲི་གུམ་བཙན་པོའི་ལོ་རྒྱུས་དང་ཕལ་ཆེར་མཐུན”[34]ལ། འདི་ལས་ལོ་རྒྱུས་དང་འབྲེལ་བའི་གཏམ་རྒྱུད་དེ་དག་གིས་ལོ་རྒྱུས་དངོས་ལ་ཤུགས་རྐྱེན་ཆེན་པོ་ཐེབས་ཤིང་ཕྱིས་སུའང་གཏམ་རྒྱུད་འདི་དག་ཕལ་ཆེ་བ་དྲངས་ཡོད་པ་རྟོགས་ཐུབ། རྩོམ་པ་པོས“སྐབས་དེའི་དར་ཁྱབ་ཆེ་བའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་གཞིགས་ནས་བརྩམས་ཤིང་། ཁོང་གིས་བྲིས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ནི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱི་རྣམ་པའི་ལོ་རྒྱུས་སྒྲུང་གཏམ་དང་ཡང་ན་ངོ་མཚར་ཅན་གྱི་སྒྲུང་ཐུང་དང་མཚུངས། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་རྐྱེན་དེ་དག་ལ་རྩོམ་རིག་གི་བཟོ་བཅོས་མང་དུ་བྱས་ཡོད་ཅིང་བྱེད་ཐབས་དེ་དག་ལ་བརྟེན་ནས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དོན་རྐྱེན་མང་པོ་ཞིག་སོར་འཇོག་བྱས་པར་མ་ཟད། རྒྱ་ཁྱབ་ཏུ་བརྒྱུད་བསྒྲགས་བྱས་པས་མི་ཀུན་གྱིས་རྟོགས་ཤིང་སེམས་སུ་གཏིང་ཟབ་ངང་གནས་ཡོད”[35]དོ། །
གསུམ་པ། «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»གི་རིག་གཞུང་རིན་ཐང་།
       གཅིག ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་གི་རིན་ཐང་།
       ༡.ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་རིན་ཐང་།  
       བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རིག་པ་ནི་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་སུ་ཐོག་མར་བྱུང་བའི་འགོ་ཚུགས་ཤིང་། རིམ་གྱིས་འཕེལ་རྒྱས་སུ་ཕྱིན་ནས་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་རེ་འགའ་ཡང་བྱུང་། བསྟན་པ་ཕྱི་དར་དང་ས་ཕག་རིན་གཙང་གི་དུས་སྐབས་སོགས་དུས་རིམ་མི་འདྲ་བ་མང་པོ་བརྒྱུད་པའི་གོ་རིམ་ཁྲོད། དེ་ཉིད་འཕེལ་རྒྱས་ཀྱི་རྩེ་མོར་སོན་ཏེ་ལོ་རྒྱུས་འབྲི་སྟངས་དང་། རྩོམ་སྒྲིག་བྱེད་སྟངས། རྩོམ་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པ་སོགས་རིགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མང་དུ་བྱུང་། དེ་དག་སོ་སོ་ལ་རང་རང་གི་ཁྱད་ཆོས་ངེས་ཅན་རེ་ལྡན་པར་མ་ཟད་ཞིབ་འཇུག་གི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན། ས་སྐྱ་བསོད་ནམས་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་མཛད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདི་ནི་ཆོས་འབྱུང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཡིན་པ་དང་། ཞོར་དུ་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ཁག་གི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་བཀོད་པས་ན། ནང་དོན་ཕུན་སུམ་ཚོགས་ཤིང་སྣ་མང་བ། དཔྱད་གཞི་ཡང་དག་པ། སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རིག་པ་གསལ་བ་སོགས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་དུ་མ་ལྡན། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདིར“དེའི་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་གི་རྩོམ་སྒྲིག་བྱེད་སྟངས་ཁྱད་འཕགས་ཅན་དེ་རྒྱུན་འཛིན་བྱས་ཡོད་པར་མ་ཟད། དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བའི་གཏམ་རྒྱུད་དང་ངག་རྒྱུན་འབོར་ཆེན་བསྡུ་ལེན་བྱས་ཡོད”[36]པ་བཅས་ལོ་རྒྱུས་རང་བཞིན་དང་རྩོམ་རིག་རང་བཞིན་ལྡན་པའི་བརྩམས་ཆོས་ཤིག་ཡིན། ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདི་སྤྱིའི་ཆ་ནས་དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་བྱུང་བ་བརྗོད་པ་གཙོར་བཟུང་བའི་ཆོས་འབྱུང་ཡིག་ཚང་ཞིག་ཡིན་རུང་། རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་སྐོར་ཡང་མང་དུ་བྲིས་ཡོད་པས་ལོ་རྒྱུས་རིག་པའི་ངོས་ནས་དོན་སྙིང་ཤིན་ཏུ་ཆེ། སྐུ་ཞབས་ལིའུ་ལི་ཆན(刘立千)གྱིས“བུ་སྟོན་རིན་ཆེན་གྲུབ་ཀྱིས་མཛད་པའི«བུ་སྟོན་ཆོས་འབྱུང»ནི«རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»ལས་ལོ་དྲུག་ཅུ་ལྷག་གི་སྔ་བ་དང་། «དེབ་དམར»ནི་ལོ་བཞི་བཅུ་ལྷག་གི་སྔ། འོན་ཀྱང་བུ་སྟོན་གྱིས་ཆོས་ལུགས་བྱུང་འཕེལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་དེ་བརྗོད་བྱ་གཙོ་བོར་བཟུང་ཞིང་། བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བཀོད་ཡོད་རུང་ཁ་གསལ་ཞིང་ཡང་དག་པ་ཞིག་མི་འདུག་སྙམ། «ཚལ་པའི་ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར»དུ། བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་དུམ་བུ་འཁོད་ཡོད་ཀྱང་དེ་ནི་ལེའུ་གཅིག་ཏུ་བྱས་ཡོད་པ་ལས་རྒྱལ་རབས་རེ་རེ་ཞིབ་ཚགས་སུ་བརྗོད་མེད། ས་སྐྱ་བསོད་ནམས་རྒྱལ་མཚན་གྱིས་གོང་གསལ་གཉིས་དང་མི་མཐུན་པར་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ཕྱོགས་སོ་སོའི་ལོ་རྒྱུས་རྣམས་ཞིབ་མོར་བརྗོད་ཡོད་ལ། ལོ་རྒྱུས་རང་བཞིན་གྱི་ཤུགས་ནི་ཅུང་ཆེ”[37]ཞེས་ཡིག་ཚང་འདིའི་རིན་ཐང་སྤྱིད་སྡོམ་བྱས་ཡོད། ཡིག་ཚང་འདིར་ལེའུ་རྣམས་རིམ་པར་བརྗོད་པའི་རྗེས་ལ། ལེའུ་དེའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ལུང་ཁུངས་དང་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆའི་ཁུངས་རྣམས་གསལ་པོར་བསྟན་པ་དང་། དེ་ནི་ཕྱི་རབས་པའི་ཡིག་ཚངས་འདི་ཉིད་ཀློག་འགྲེལ་དང་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་རྒྱུ་ཆ་མཁོ་སྤྲོད་ཀྱི་དགེ་མཚན་ཆེན་པོ་བསྐྲུན། རྩོམ་པ་པོ་ཁོང་གིས་ལོ་རྒྱུས་རྩོམ་འབྲི་བྱེད་དུས་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་གལ་ཆེ་ཞིང་མཐོང་དཀོན་པ་དག་གཙོ་བོར་བཟུང་ཡོད་པས་མི་རབས་རྗེས་མ་རྣམས་ཀྱིས་གཙིགས་ཆེན་དང་མཐོང་ཆེན་བྱས་ཡོད་དེ། “སྲོང་བཙན་སྒམ་པོའི་ཡར་སྔོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ནི«བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མ»དང་བསྟུན་ཡོད་ལ། སྲོང་བཙན་སྐབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སུ་དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་ཀྱང་མང་པོ་བྲིས་ཡོད་པ་དང་། དེའི་རྗེས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ནི་དོན་དངོས་གཙོར་བཟུང་པ་དང་འོད་སྲུང་དང་ཡུམ་བརྟན་གྱི་གདུང་རྒྱུད་རིམ་བྱོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ནི་ལུང་ཁུངས་དག་ཅིང་ནོར་འཁྲུལ་ཆེན་པོ་མེད་པ་དང་ཡིན་རྟོན་རུང་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་གྲས་སུ་བགྲངས་ཆོག”[38]པ་སོགས་རྒྱུ་ཆ་ཁུངས་འཕེར་ཞིང་ཡིད་རྟོན་རུང་བ། དཔྱད་གཞི་ལུང་འདྲེན་གྱི་གོ་རིམ་ཁ་གསལ་བ་སོགས་ཀྱི་རིན་ཐང་ལྡན།
       ༢.ལུང་འདྲེན་གྱི་དཔྱད་གཞིའི་རིན་ཐང་།
       ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདིར་བཀོད་པའི་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་རིགས་སྣ་མང་ཞིང་རྒྱུ་ཆ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་སྟེ། སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་མདོ་རྒྱུད་ཀྱི་སྐོར་དང་། གཏེར་ནས་བཏོན་པའི་ཡིག་ཚང་། ལོ་རྒྱུས་དེབ་ཐེར་སོགས་རིགས་མི་གཅིག་པ་བཅུ་བདུན[39]ཙམ་དྲངས་ཡོད་ལ། ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བརྗོད་དོན་གང་ཡིན་ཡང་ལུང་འདྲེན་མང་དུ་བྱས་ཏེ་དེར་རང་ཉིད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་ལྟ་བ་བཏོན་ཡོད། དེ་དག་ལས་བྱང་ཆུབ་སྟོན་པ་ཤེས་རབ་འབུམ་གྱི«རྒྱལ་རབས་དཔག་བསམ་ལྗོན་ཤིང»དང་། གསེར་ཐོག་པ་རིན་རྡོར་གྱི་ཡིག་ཚང་གཉིས་མིག་སྔར་མཇལ་དུ་མེད། དེ་ལྟར་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་མང་པོར་གཞིར་བཅོལ་བ་ལས་གཞན། དམངས་ཁྲོད་དུ་དར་བའི་ལོ་རྒྱུས་གཏམ་རྒྱུད་དང་ངག་རྒྱུན་མང་པོ་ཞིག་ཀྱང་ཚུར་བླངས་བྱས་པ་དེས། ཕྱི་རབས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་རྩོམ་པ་དང་ཀློག་པའི་ཚེ་ན་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་གང་ཡིན་རུང་བེད་སྤྱོད་དང་མཐོང་ཆེན་གནང་དགོས་པའང་གསལ་འདེབས་གནང་ཡོད་ལ། པ་ཚབ་པ་སངས་དབང་འདུས་ཀྱིས། “«ལྡེའུ་ཆོས་འབྱུང»དང«མྱང་ཆོས་འབྱུང»གཉིས་ནི«རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»ལས་ལོ་ཉིས་བརྒྱ་ལྷག་གི་སྔོན་དུ་བརྩམས་པ་ཡིན་ཞིང་། དེ་གཉིས་ལ་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན་རུང་རྒྱུ་རྐྱེན་དུ་མའི་དབང་གིས་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུས་ལོན་བྱེད་ཐུབ་མེད། དེ་བས་དུས་རབས་རིམ་བྱོན་གྱི་ལོ་རྒྱུས་སྨྲ་བ་རྣམས་དང་དེང་གི་རྒྱལ་ཁབ་ཕྱི་ནང་གི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དོན་གཉེར་བྱེད་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་དུས«རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»འདི་ཉིད་གཙོར་བཟུང་པ་དང་། བསྟན་བཅོས་འདི་ཡིག་རིགས་མང་པོ་བསྒྱུར་ཞིང་འཛམ་གླིང་གི་ཡུལ་གྲུ་ཀུན་ཏུ་ཁྱབ་ཡོད། འདིས་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་གལ་ཆེའི་ནུས་པ་ཐོན་ཡོད”[40]ཅེས་བོད་བཙན་པོའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཆ་གལ་ཆེན་ཡིན་པའི་རིན་ཐང་གླེང་ཡོད། དེ་བཞིན་བོད་རིག་པའི་མཁས་པ་ལིའུ་ལི་ཆན(刘立千)གྱིས“«རྒྱལ་རབས་གསར་བའི་མེ་ལོང»གི་ལོ་རྒྱུས་རྒྱུ་ཆ་མང་ཆེ་བ་ནི་དམངས་ཁྲོད་ཀྱི་གཏམ་རྒྱུད་གཞིར་བཟུང་ནས་བྲིས་པ་ཡིན་པས་ནོར་འཁྲུལ་རེ་འགའ་མཆིས་སྲིད་མོད། འོན་ཀྱང་དུས་རབས༡༩པའི་མཇུག་ཏུ་ཏུན་ཧོང་ནས་ཐོན་པའི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཆ་དང་ཞིབ་བསྡུར་བྱས་ཚེ། ནང་དོན་ཕལ་ཆེ་བ་མཐུན་ཞིང་བོད་ཀྱི་གནའ་བོའི་ལོ་རྒྱུས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་ནུས་པ་གལ་ཆེན་ཐོན་ཡོད།”[41] དེ་ལྟར། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལ་དོ་སྣང་བྱེད་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་འདི་ཉིད་དཔྱད་གཞིའི་ཡིག་ཆ་གལ་ཆེན་དུ་བཟུང་ཞིང་། ལུང་རིགས་ཀྱི་སྒྲུབ་བྱེད་ཁུངས་བཙུན་པར་བཀོལ་བ་སོགས་ཀྱིས་ཀྱང་དཔྱད་གཞིའི་རིན་ཐང་ཆེ་བ་རྟོགས་ཐུབ།        པར་གཞི་རིག་པ་ནི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་ཀྱི་པར་གཞིའི་རྣམ་པ་དང་ནང་དོན་སོགས་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པའི་ཐབས་ལམ་ཞིག་ཡིན། ཡིག་ཚང་གི་རིགས་མང་པོ་རྒྱུད་སྤེལ་གྱི་གོ་རིམ་ཁྲོད་པར་གཞི་མི་འདྲ་བ་དུ་མ་བྱུང་བ་དང་། ནང་དོན་གཅིག་ལ་པར་གཞི་མི་འདྲ་བ་འགའ་རེ་བྱུང་བ་ལས་དེ་དག་སོ་སོའི་བར་ལ་ནང་དོན་དང་རྣམ་པའི་ཆ་ནས་བར་ཁྱད་ཆེན་པོ་བྱུང་ཡོད། ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་འདིའི་པར་གཞིའི་རིགས་ལ་དབུ་ཅན་ལག་བྲིས་གཉིས་ཏེ། གཅིག་ནི་ཚོན་མདོག་ཅན་དང་གཞན་ཤིང་པར་གསུམ།[57] ལྕགས་པར་དྲུག་བཅས་པར་གཞི་བཅུ་གཅིག་ཙམ་ལག་སོན་བྱུང་ཡོད། པར་གཞི་རིག་པའི་བྱེད་ནུས་ནི་ཡིག་ཚང་དག་སྒྲིག་དང་། རིག་གནས་སྲུང་འཛིན་དང་རྒྱུད་སྤེལ་སོགས་ཡིན་ཞིང་། «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»ལ་པར་གཞི་རིགས་མི་འདྲ་བ་བྱུང་བ་དེས་ཞིབ་འཇུག་གི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན་པ་ར་སྤྲོད་བྱས་ཡོད། ང་ཚོས་པར་གཞི་རིག་པའི་ཞིབ་འཇུག་གི་ཐབས་ལམ་སྤྱད་དེ་དེ་དག་སོ་སོར་དབྱེ་འབྱེད་བྱེད་རྒྱུ་ནི་ཤིན་ཏུ་གལ་ཆེ། པར་གཞི་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་སྤྱིའི་ཆ་ནས་ཐབས་ལམ་ཆེན་པོ་གཉིས་ཏེ། གཅིག་ནི་པར་གཞིའི་རྣམ་པ་གསལ་པོར་ངེས་རྒྱུ་དང་། ཅིག་ཤོས་ནི་ནང་དོན་གསལ་འབྱེད་ཡག་པོ་བྱེད་རྒྱུ་དེ་ཡིན། «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»གི་པར་གཞི་དག་ལ་ཞིབ་འཇུག་བྱེད་པར་ཐབས་ལམ་དེ་དག་སྤྱོད་དགོས། དེ་ལ་པར་གཞི་གྲུབ་བྱེད་ཀྱི་རྒྱུ་ནི་ཤོག་བུ་ཡིན་ཞིང་ཤོག་བུ་སོ་སོའི་རྣམ་པ་མི་གཅིག་ལ། ཡིག་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཡང་མི་གཅིག་པར་དབུ་ཅན་དང་དབུ་མེད་གཉིས་དང་། ལྕགས་པར་གྱི་ཡིག་གཟུགས་ནི་ཕལ་ཆེར་གཅིག་ཡིན། སྣག་ཤོག་གི་རྣམ་པ་དང་དཔེ་དབྱིབས་ནི་གནའ་དཔེ་སྣ་རིང་ཡིན་ལ་མང་ཤོས་ནི་དྲ་མཛོད་ནས་ཕབ་བཤུས་བྱས་པས་རྒྱུ་ཆ་དངོས་གང་ཡིན་པ་བརྟག་པར་དཀའ། གཉིས་པ་པར་གཞིའི་ནང་དོན་གསལ་འབྱེད་ལས་པར་གཞི་ཁག་གི་མཚན་བྱང་ཕན་ཚུན་མཐུན་པའམ་ཁྱད་པར་ཆེན་པོ་མེད་ཅིང་། མཛད་པ་པོ་དང་མཛད་དུས་ནི་ཆོས་འབྱུང་རང་གི་སྦྱར་བྱང་ན་གསལ་པོར་གསུངས་ཡོད་པས་མི་མཐུན་པ་ཆེར་མེད། མཛད་བྱང་དང་མཇུག་བྱང་ནི་དབུ་ཅན་ལག་བྲིས་དང་ཤིང་པར་གྱི་གཞི་འཛིན་ཡུལ་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ལས་རེ་འགའ་གསལ་ཐག་ཆོད་ཡོད་ཅིང་རེ་འགའ་ནི་ད་དུང་བརྟག་ཡུལ་དུ་ལུས། པར་གཞི་རིག་པའི་ངོས་ནས་བརྗོད་ཚེ། པར་གཞི་ལ་གོང་གསལ་གྱི་བརྟག་དཔྱད་བྱེད་ཐབས་དག་སྤྱོད་དགོས་ཤིང་། དེ་དག་ལས་ལྕགས་པར་དང་ཤིང་པར་གྱི་བྱུང་ཁུངས་དང་དཔར་ལོ་སོགས་ངོས་འཛིན་བྱེད་ཐུབ། ལྕགས་པར་དག་གི་གཞི་བཅོལ་ཡུལ་གཙོ་བོ་སྡེ་དགེ་ཤིང་པར[58]ཡིན་མོད། ལྕགས་པར་རེ་འགའ་དང་ཕྱི་འགྱུར་གྱི་པར་འགའི་གཞི་བཅོལ་ས་སྡེ་དགེ་པར་མ་མིན་པ་གསལ་པོར་རྟོགས་ཐུབ།[59] དབུ་ཅན་ལག་བྲིས་མ་གཉིས་ནི་དེ་ལས་ཀྱང་རྟོགས་དཀའ་བས་མུ་མཐུད་དཔྱད་དགོས།
       ༤.བརྡ་སྤྲོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་མཚོན་པའི་རིན་ཐང་། 
       ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་འདིར་སློབ་དཔོན་ཐོན་མིས་བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་ཇི་ལྟར་གསར་བཟོ་མཛད་ཚུལ་དང་། གསལ་བྱེད་སུམ་ཅུའི་རྩ་བའི་རྣམ་པའི་གྲུབ་སྟངས་སོགས་བྲིས་ཡོད་པས་ཞིབ་འཇུག་གི་དགེ་མཚན་ཆེན་པོ་ལྡན། དེ་ཡང་ཐོན་མིས་བོད་ཀྱི་ཡི་གེ་བརྩམས་ཚུལ་ཏེ། “རྒྱ་ཡི་ཡི་གེ་ལྔ་བཅུ་ནི། །ཡི་གེ་གཙོ་བོ་སུམ་ཅུ་ལ། །འཕུལ་ཡིག་བཅུ་དང་མཐའ་བརྟེན་བཅུ། །རྒྱ་ཡི་ཡི་གེ་རེ་རེ་བཞིན། །རང་གང་སྤྱོད་པ་མ་གཏོགས་པ། །ཀུན་ལ་ཁྱབ་པ་གཅིག་ཀྱང་མེད། །དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཁོང་དུ་བསྡུས། །དེ་ལ་དཔེ་བྱས་བསྡུས་པ་ནི། །བོད་ཡིག་སུམ་ཅུ་གཏན་ལ་ཕབ། །ཡི་གེའི་འབྲུ་ནི་རེ་རེ་བཞིན། །བཟོའི་རྣམ་འགྱུར་ལེགས་པར་བཅོས། །ཡི་གེའི་གཙོ་བོ་ཉི་ཤུ་ལ། །”[60]ཞེས་གསལ་པོར་བསྟན་པ་དང་། དེ་བཞིན་དབྱངས་གསལ་སོ་བཞི་ལས་ཡི་གེའི་རྩ་བའི་རིགས་དབྱེ་སྟངས་དང་ངོས་འཛིན་སྟངས། དེ་དག་གི་སྦྱོར་ལུགས་སོགས་ཀྱང“ལ་ལ་སྒོས་སུ་བུ་གཉིས་ཡོད། །ཅ་དང་ཧ་གཉིས་ལ་ཡི་བུ། །ཙ་དང་ཛ་གཉིས་ར་ཡི་བུ། །འཕུལ་དང་མཐའ་བརྟེན་མི་བྱེད་ཅིང་། །མ་བུ་གཉིས་ཀ་མི་བྱེད་པའི། །རང་ས་འཛིན་པའི་ཡི་གེ་བཅུ། །”[61]ཞེས་དང་། “སྟེང་ན་ཞ་ལྟར་ལྡིང་བ་གསུམ། །ན་རོ་གི་གུ་འགྲེང་པོ་སྟེ། །འདི་གསུམ་ཡི་གེ་ཀུན་ལ་ཁྱབ། །འོག་ན་གདན་ལྟར་མཛེས་པ་གསུམ། །ཡ་ཏ་ར་ཏ་ཞབས་ཀྱུ་སྟེ། །ཡ་ཏ་འདོགས་པའི་ཡི་གེ་བདུན། །”[62]ཞེས་པ་སོགས་ཞིབ་ཏུ་གསུངས་འདུག་སྟབས། བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་རིག་པ་དང་ཡི་གེ་ཐོག་མར་ཇི་ལྟར་མཛད་ཚུལ་སྐོར་འཁོད་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔྱད་གཞིའི་རྒྱུ་ཆ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པས་དཔྱད་ཞིབ་ཀྱི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན། ཁོང་གིས“གཞན་ཡང་ལཱཉྪ་ལྷའི་ཡི་གེ་འདྲ། དེ་ལ་དཔེ་བྱས་ནས་ཡི་གེ་དབུ་ཅན་དུ་བྱས། ཝ་རྟུ་ལ་ཀླུའི་ཡི་གེ་འདྲ། དེ་ལ་དཔེ་བྱས་ནས་ཡི་གེ་ཟུར་ཅན་དུ་བྱས་སོ། །འདི་ནི་ཟུར་ཙམ་ཡིན་གྱིས། རྒྱས་པར་འདོད་ན་ཐོན་མིས། དང་པོ་ཡི་གེ་རྣམ་འགྱུར་གྱི་བཟོ་བརྩམ། ཀ་སྨད་སུམ་ཅུར་བསྒྱུར། སྡེབ་སྦྱོར་བསྒྲིག་པའི་གཞི་མ། ཐོན་མིའི་མདོ་རྫིའི་སྒྲ་མདོ་བྱ་བ་ཡོད་ཀྱིས་དེ་དག་ལ་གཟིཊ་ཤིག”[63]ཅེས་ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་མོ་བཀོད་པ་དེས། སློབ་དཔོན་ཐོན་མིས་བརྡ་སྤྲོད་པའི་བསྟན་བཅོས་བརྒྱད་མཛད་པ་གསལ་པོར་རྟོགས་ཐུབ་པར་མ་ཟད། ཁོང་གིས་བསྟན་བཅོས་དེ་དག་ལ་དངོས་སུ་གཟིགས་མྱོང་ཞིང་དེ་དག་ལས་བླངས་པའང་གསལ་པོར་བསྒྲུབ་ནུས། དེ་བས་གནད་ཚིག་འདིར་ཡང་བརྡ་སྤྲོད་རིག་པའི་རིན་ཐང་ཆེན་པོ་ལྡན་པར་སྙམ་སྟེ། རྒྱུ་མཚན་ནི་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སུ་ཐོན་མིས་བསྟན་བཅོས་མཛད་ཅེས་གསུངས་པ་ལས། དེ་དག་གི་མཚན་གསལ་པོར་བགྲངས་མེད་ལ་དོན་ཅི་ཡིན་གསལ་པོ་མི་འདུག ཡིན་ནའང་། «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»དུ་བོད་ཀྱི་བརྡ་སྤྲོད་རིག་པའི་གཞུང་གི་སྔོན་འགྲོའི་ལོ་རྒྱུས་དང་ཡི་གེ་བྱུང་ཚུལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་གསལ་པོར་འདུག་པས་བརྡ་སྤྲོད་རིག་པར་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔྱད་གཞི་ཡིག་ཆ་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པར་འདོད་དོ། །
མཇུག་སྡུད་པ།
       «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང»ནི་ལོ་རྒྱུས་ཆོས་འབྱུང་གི་ཡིག་ཚང་རྩ་ཆེན་ཞིག་ཏུ་མ་ཟད། བརྗོད་བྱ་དང་རྗོད་བྱེད་གཉིས་ཐད་ནས་རྩོམ་རིག་གི་བརྩམས་ཆོས་ལེགས་པོ་ཞིག་ཏུའང་བརྩི་ཆོག ཡིག་ཚང་ཡོངས་སུ་སྐབས་དེ་དང་དེའི་སྔ་རོལ་དུ་བྱུང་བའི་བསྟན་བཅོས་བཅུ་བདུན་ལྷག་གི་མཚན་གསལ་པོར་བཀོད་ནས་ལུང་འདྲེན་བྱས་སྟབས། ལོ་རྒྱུས་ཞིབ་འཇུག་གི་དཔྱད་གཞིའི་རིན་ཐང་ཤིན་ཏུ་ཆེ།བརྗོད་བྱ་དོན་དང་རྗོད་བྱེད་ཚིག་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་ཆོས་གླེང་པ་བརྒྱུད་ནས་དེ་ལོ་རྒྱུས་དང་རྩོམ་རིག་དང་བརྡ་སྤྲོད་སོགས་ཀྱི་རིན་ཐང་ལྡན་པ་ང་ཚོས་གོང་དུ་བརྗོད་ཟིན། དེ་དག་ལས་གསལ་བོར་རྟོགས་ཐུབ་པ་ནི་འདི་ཉིད་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་ཁོ་ན་ཙམ་མ་ཟད་རྩོམ་རིག་བརྩམས་ཆོས་གྲགས་ཅན་ཞིག་ཏུ་བརྩི་རུང་སྟེ། རྒྱུ་མཚན་ནི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་བརྗོད་དོན་དེ་ཉིད་རྗོད་བྱེད་ཚིག་གི་སྦྱོར་སྟངས་སྣ་ཚོགས་ལ་བརྟེན་ནས་གསོན་ཉམས་ལྡན་པར་བྲིས་པ་དང་། དེ་ལ་ཐུན་མིན་གྱི་ཁྱད་ཆོས་ལྡན་པ་སོགས་ཀྱིས་ཕྱིས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་བསྟན་བཅོས་ཁག་ཏུ་ལུང་འདྲེན་དང་ཞིབ་འཇུག་རྒྱུ་ཆར་ཡང་དང་ཡང་དུ་བེད་སྤྱོད་བྱེད་བཞིན་པ་ཤུགས་ལ་རྟོགས་ཐུབ། གཞན་ཐང་རྒྱལ་རབས་སྐབས་སུ་རྒྱ་བོད་མི་རིགས་ཁག་དབར་གྱི་འགྲོ་འོང་དང་རིག་གནས་སྤེལ་རེས། མཉམ་འདྲེས་བཅས་བྱུང་ཚུལ་གྱི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱང་ཞིབ་པར་བསྟན་ཡོད་པ་སོགས་ཀྱིས། དེ་ནི་ཀྲུང་ཧྭ་མི་རིགས་གཅིག་མཐུན་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་བརྟན་པོར་འཛུགས་པའི་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དཔྱད་གཞི་དང་གཞི་འཛིན་ས་གལ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པ་ཤུགས་ལ་བསྟན་ཡོད་དོ།། །།

ཟུར་ལྟའི་དཔྱད་ཡིག
[1] དཔྱད་རྩོམ་འདི་ནི་རྒྱལ་ཡོངས་ཀྱི་བོད་ཡིག་དཔེ་རྙིང་ལེགས་སྒྲིག་དང་ཞིབ་འཇུག་སྐོར་གྱི་མཐོ་རིམ་བགྲོ་གླེང་ཚོགས་འདུ་ཐེངས་དྲུག་པའི་སྟེང་སྒྲོག་སྦྱོང་བྱས་ཤིང་ནང་དོན་ཅུང་ཟད་འཕྲི་སྣོན་བྱས་ཡོད།
[2] ས་སྐྱ་བསོད་ནམས་རྒྱལ་མཚན། «རྒྱལ་རབས་རྣམས་ཀྱི་བྱུང་ཚུལ་གསལ་བའི་མེ་ལོང་ཆོས་འབྱུང་བཞུགས་སོ» སྡེ་དགེའི་ཤིང་པར། ལྡེབ་ངོས81aཔ།
[3][5][6][7][8][10][13][15][16][17][18][22][24][29][30][31][58][59][60][61][62][63] ས་སྐྱ་བསོད་ནམས་རྒྱལ་མཚན། «རྒྱལ་རབས་གསལ་བའི་མེ་ལོང» [M] པེ་ཅིན། མི་རིགས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1981ལོ། ཤོག་ངོས2པ། ཤོག་ངོས2-3པ། ཤོག་ངོས250པ། ཤོག་ངོས167པ། ཤོག་ངོས192-193པ། ཤོག་ངོས21-22པ། ཤོག་ངོས20-25པ། ཤོག་ངོས197-202པ། ཤོག་ངོས20པ། ཤོག་ངོས21པ། ཤོག་ངོས21-22པ། ཤོག་ངོས24པ། ཤོག་ངོས25པ། ཤོག་ངོས234པ། ཤོག་ངོས194པ། ཤོག་ངོས201-202པ། ཤོག་ངོས1-2པ། ཤོག་ངོས3པ། ཤོག་ངོས68པ། ཤོག་ངོས69པ། ཤོག་ངོས69པ། ཤོག་ངོས69-70པ།
[4] སེང་སྟག་རྒྱལ། «བོད་ཀྱི་ཆོས་འབྱུང་གི་བྱུང་འཕེལ་དཔྱད་པ» [D] ཀྲུང་དབྱང་མི་རིགས་སློབ་གྲྭ་ཆེན་མོའི་རབ་འབྱམས་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མའི་བསླབ་གནས་དཔྱད་རྩོམ། 2018ལོ། ཤོག་ངོས122པ།
[9] ལེའུའི་ཁ་བྱང་ནི་རྩོམ་སྒྲིག་པས་ནང་དོན་ལ་གཞིགས་ནས་རེ་རེ་བཞིན་བཏགས་པ་ཡིན།
[11] རྒྱ་བཟའ་འུན་ཤིང་ཀོང་ཇོ་ནི(625-680)ཐང་གོང་མའི་སྲས་མོ་ཡིན་ཞིང་།  རྒྱ་ཡིག་གི་མཚན་དུ“文成公主”ཟེར།
[12] 天一:《文成公主:汉藏两族友谊之桥的架设者》[J],《月读》2020年第11期，第5页。
[14] 芈一之:《文成公主与汉藏关系》[J]，《思想战线》,1980年第2期，第50-51页。
[19] སྤན་ལོང་ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཡིག་གི“汴梁”ཞེས་པའི་མིང་འགྱུར་བ་ཡིན་ཞིང་།  ཡོན་རྒྱལ་རབས་དང་མིང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་དུས་མགོ་བར་རྒྱ་ནག་གྲོང་ཁྱེར“开封”ལ་སྤན་ལོང་ཞེས་འབོད།  དེ་ནི་དེང་གི་ཧོ་ནན་ཞིང་ཆེན་གྱི་ཁའེ་ཧྥིན་གྲོང་ཁྱེར“河南省开封市”ལ་ངོས་འཛིན།
[20] སུང་ལྷོ་མའི་རྒྱལ་རབས་གནས་ཡུལ་ནན་ཅིན་དང་ཧང་ཀྲོའུ་གཉིས་ལ་སྨན་རྩེ་ཟེར་ཞིང་རྒྱལ་རབས་དེ་ལ་བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཐོག་སྨན་རྩེ་རྒྱལ་རབས་ཟེར། རྒྱལ་རབས་དེར་སྔ་རྗེས་སུ་རྒྱལ་པོ་དགུ་བྱོན། རྒྱལ་པོ་ཐ་མ“赵昺”ཀྱིས་རྒྱལ་སྲིད་བཟུང་དུས་རྒྱལ་རབས་འཇིགས་ཤིང་། ཕྱིས་སུ་ཡོན་གོང་མས་ཁོང་ཉིད་ས་སྐྱ་དགོན་པར་བསྐྱལ་ཏེ་རབ་བྱུང་བྱེད་དུ་བཅུག་ཤིང་མིང་ལ་ལྷ་བཙུན་ཆོས་ཀྱི་རིན་ཆེན་ཞེས་བཏགས། ཁོང་གིས་ཆོས་གཞུང་མང་པོ་བསྒྱུར་བར་བཤད་ཅིང་སྙན་གྲགས་དང་སྟོབས་ཤུགས་རིམ་གྱིས་རྒྱས་པས1323ལོར་ཡོན་གོང་མས་ཁོས་སྲིད་དབང་དཀྲུགས་པར་དོགས་ནས་དམར་གསོད་བཏང་།
[21] གཏམ་རྒྱུད་འདིའི་ནང་མི་ཉག་གི་རྒྱལ་པོ་ཐོག་མ་ནི་སྨོན་ཤྲི་ཞེས་པའི་རིར་ཀླུ་བདུད་བདུག་པ་ཅན་དང་སི་ཧཱུ་གཉིས་རྟ་པ་བདུན་དུ་སྤྲུལ་ནས་བུད་མེད་ཤ་ཟའི་རིགས་ཤིག་དང་ལྷན་དུ་འབྲེལ་བ་ལས་སྐྱེས་པར་བཤད་ཅིང་། རྒྱལ་པོ་འདིའི་མཚན་ཡང་ཕའི་མིང་ནས་དྲངས་ཏེ་སེ་ཧཱུ་རྒྱལ་པོ་ཞེས་བཏགས་སོ། །
[23] རྒྱལ་བུ་ཇིམ་གྱིམ(太子真金)ནི་སེ་ཆེན་གོང་མའི་སྲས་ཡིན་ཞིང། སྤྱི་ལོ1276ལོར་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པ་ཕེབས་སྐྱེལ་གྱིས་བོད་དུ་བྱོན། 1277ལོའི་གཙང་གི་ཆུ་མིག་རིང་མོའི་ཆོས་འཁོར་གྱི་སྦྱིན་བདག་མཛད།
[25] བཀྲ་ཤིས་ཚེ་རིང་། «གེ་སར་རིག་པའི་སྐོར་གྱི་དཔྱད་རྩོམ་གཅེས་བསྒྲིགས» [M] པེ་ཅིན། ཀྲུང་གོའི་བོད་རིག་པ་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 1996ལོ། ཤོག་ངོས202-203པ།
[26] རྨེ་རུ་ཡུལ་ལྷ་ཐར། «བོད་ཀྱི་གནའ་རབས་ལོ་རྒྱུས་དཔྱད་བརྗོད་དང་ལོ་རྒྱུས་རིག་གཞུང་གི་ཤུལ་བཞག་ཡིག་ཆ་ཞིབ་འཇུག» [M] ལྷ་ས། བོད་ལྗོངས་མི་དམངས་དཔེ་སྐྲུན་ཁང་། 2015ལོ། ཤོག་ངོས353པ།
[27] 王璞:《藏族史学思想轮纲》[M]，北京，中国社会科学出版社，2008年，第102页。
[28] 范鹏总主编:《陇上学人文存王沂暖卷》[M]，兰州，甘肃人民出版社， 2011年，第082页。
[32] 罗宝川、陈琳:《福柯“权力话语”下的民族神话---以〈西藏王统记〉为例》，《陕西前师范学院学报》， [J]，2017年第9期，第93页。
[33][34] 范鹏总主编:《陇上学人文存王沂暖卷》[M]，兰州，甘肃人民出版社， 2011年，第79页. 第80-81页。
[35] 萨迦·索南坚赞,刘立千译注:《西藏王统记》[M]，北京，民族出版社，2000年，第6页。
[36] 岗措:《<西藏王统记>—一部富于浓厚文学情趣的历史著作》[J]，《中央民族大学学报》，1995年第1期。第32页。
[37] 萨迦·索南坚赞，刘立千译注:《西藏王统记》[M]，北京，民族版社，2000年，第2页。
[38] 王璞:《藏族史学思想轮纲》[M]，北京，中国社会科学出版社，2008年，第105页。
[39] 王尧,沈卫荣:《论藏族史籍和藏文史籍》，《史学史研究》[J]， 1988年第2期，第36页。
[40] 巴桑旺堆:《藏族十大历史名著概述》，《西藏研究》[J]， 1993年第1期，第155-156页。
[41] 萨迦·索南坚赞，刘立千译注:《西藏王统记》[M]，北京，民族出版社，2000年，第2-3页。
[42] སངས་རྒྱས་ཆོས་ལུགས་ཀྱི་བཤད་སྲོལ་ལ། ལྷག་པ་ཤེས་རབ་ཀྱི་བསླབ་པ་བརྗོད་བྱའི་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་སྟོན་པའི་སྡེ་སྣོད། ཡུམ་རྒྱས་འབྲིང་བསྡུས་གསུམ་ལྟ་བུར་གོ །
[43] རང་ཉིད་ཀྱི་སེམས་རྒྱུད་འདུལ་བའི་ཆེད་དུ་ལུས་ངག་གཉིས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་འགོག་པར་བྱེད་པའམ་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ནི་ལྷག་པ་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་བསླབ་པབརྗོད་བྱའི་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་སྟོན་པའི་སྡེ་སྣོད་ལ་ཟེར་ཞིང་བཀའ་འགྱུར་གྱི་ནང«འདུལ་བ་ལུང་སྡེ་བཞི»ལ་པོད་བཅུ་གསུམ་ཡོད་པ་དེ་དག་གོ །
[44] སངས་རྒྱས་ཀྱི་གསུང་རབ་རྣམས་སྡེ་སྣོད་གསུམ་དུ་བསྡུས་པའི་ནང་ཚན་མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་ལ་ཟེར། དེའི་ནང་དོན་ནི། ལྷག་པའི་བསླབ་པ་གསུམ་གྱི་ནང་ནས་གཙོ་བོར་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་བསླབ་པ་བསྟན་པའི་གསུང་རབ་རྣམས་ཡིན།
[45] འདི་ལ་བམ་པོ་དྲུག་པ་དང་བམ་པོ་བཅོ་ལྔ་པ་གཉིས་ཡོད། དང་པོ་ནི། པཎྜི་ཏ་ཛི་ན་མི་ཏ྄་དང་བོད་ཀྱི་ལོ་ཙཱ་བ་ཡེ་ཤེས་སྡེ་གཉིས་ཀྱིས་བསྒྱུར་ཞིང་།རྗེས་མ་ནི་པཎྜི་ཏ་ཛི་ན་མི་ཏ྄། སུ་རེནྡྲ། པྲ་ཛྙཱ་ཝརྨ། བོད་ཀྱི་ལོ་ཙཱ་བ་ཞང་ཡེ་ཤེས་སྡེ་བཅས་ཀྱིས་བསྒྱུར་བ་བཀའ་འགྱུར་སྣར་ཐང་དཔར་མའི་མདོ་མང[ཆ]པར་ཡོད་དོ། །
[46] དེ་སྔོན་བོད་ཀྱི་བཙན་པོ་ཁྲི་ལྡེ་སྲོང་བཙན་གྱི་དུས་བོད་ཀྱི་ལོ་ཙཱ་བ་ཞང་ཡེ་ཤེས་སྡེས་རྒྱ་གར་སྐད་ནས་བོད་སྐད་དུ་བསྒྱུར་བ།  སྡེ་དགེ་བཀའ་འགྱུར་མདོ་མང་པོད[ཇ]པའི་ནང་དུ་ཡོད་པ་དེར་གོ །
[47] «རྒྱལ་རབས་གསལ་དཔག་བསམ་ལྗོན་ཤིང»ནི་བྱང་ཆུབ་སྟོན་པ་ཤེས་རབ་འབུམ་གྱིས1287ལོར་མཛད་པ་བསྟན་རྩིས་ཀུན་ལས་བཏུས་པར་གསུངས་ཞིང་། བོད་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ཡིག་ཚང་ཁག་ཏུ་བསྟན་བཅོས་འདི་དཔྱད་གཞིར་བཟུང་ཡོད་མོད་ད་ལྟ་ཞལ་མཇལ་རྒྱུ་མེད།
[48] «བཀའ་ཆེམས་ཀ་ཁོལ་མ»ནི་ཆོས་རྒྱལ་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་མཛད་པར་གྲགས་ལ་ཇོ་བོ་རྗེ་དཔལ་ལྡན་ཨ་ཏི་ཤ་དགུང་ལོ་རེ་བདུན་ལ་ཕེབས་པ1049ལོར་ལྷ་སའི་ར་ས་འཕྲུལ་སྣང་གཙུག་ལག་ཁང་དུ་སྤྲང་མོ་སྨྱོན་མ་ཞིག་གིས་ལུང་བསྟན་པ་ལྟར་གཏེར་ནས་བཏོན་པ་ཡིན།
[49] «བསམ་ཡས་ཀ་ཚིགས་ཆེན་མོ་ནི་སྦ་གསལ་སྣང་གིས་མཛད་པའི«སྦ་བཞེད»ལ་ངོས་འཛིན།
[50] རྒྱལ་པོ་བཀའི་ཐང་ཡིག་དང་བཀའི་ཐང་ཡིག་ཆེན་མོ་ནི«བཀའ་ཐང་སྡེ་ལྔ»ལ་གོ །
[51] «ཞུ་ཐུ་ཧན་ཆེན»ཞེས་པ་ནི་ཐང་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་ལས་བོད་ཀྱི་རྒྱལ་རབས་ལོ་རྒྱུས་སྐོར་འཁོད་པའི《唐书吐蕃传》ཞེས་པ་བོད་སྐད་དུ་ཟུར་ཆག་པ་དེར་ངོས་འཛིན་ལ། 1285ལོར་འགྲོ་མགོན་འཕགས་པའི་སློབ་མ་རྒྱའི་ལོ་ཙཱ་བ་ཆེན་མོ་ཧུའུ་ཅང་ཙོའུ་ཡིས་ཤིང་ཀུན་ནས་བོད་ཡིག་ཏུ་བསྒྱུར་ཞིང་། རྗེས་སུ་གོ་ཤྲི་རིན་ཆེན་གྲགས་པ་ཉིད་རྒྱ་ཡུལ་དུ་བཞུགས་སྐབས་སུ་སྒྱུར་ཡིག་གཏན་ལ་ཕབ་ནས་ཤིང་ཀུན་ཏུ་པར་དུ་བཏབ་ཅེས་འགྲོ་མགོན་ཆོས་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པའི་མཛད་རྣམ་དུ་གསལ། དེའི་ནང་དོན་གཙོ་བོར་སྲོང་བཙན་སྒམ་པོས་རྒྱ་བཟའ་ཀོང་ཇོ་བསུས་ཚུལ་དང་། ཏ་ཧྥེ་ཁྲོན་དུ་འཁྲུག་ཆེན་བསླངས་ཚུལ། ཐང་བྷོད་གཉིས་ཇི་ལྟར་མཇལ་དུམ་བྱས་པ་དང་རྡོ་རིང་བསླངས་ཚུལ་སོགས་འདུས།
[52] བསྟན་བཅོས་འདི་ནི་ས་སྐྱ་གོང་མ་རྣམ་ལྔའི་ཡ་གྱལ་འགྲོ་མགོན་ཆོས་རྒྱལ་འཕགས་པས་མཛད་པ་ཡིན་ལ། མཚན་ཧྲིལ་པོར«ཤེས་བྱ་རབ་ཏུ་གསལ་བ»ཞེས་བྱའོ། །
[53] བསྟན་བཅོས་འདིའི་མཚན་ཆ་ཚང་ལ«བདེ་བར་གཤེགས་པའི་བསྟན་པ་གསལ་བྱེད་ཆོས་ཀྱི་འབྱུང་གནས་གསུང་རབ་རིན་པོ་ཆེ་མཛོད»ཅེས་ཞུ་ཞིང་། བུ་སྟོན་རིན་ཆེན་གྱིས་ཁོང་ཉིད་དགུང་ལོ་སོ་གསུམ་ལ་ཕེབས་པ1322ལ་མཛད།
[54] དེབ་ཐེར་འདིའི་མཚན་ཆ་ཚང་ལ«དེབ་ཐེར་དམར་པོ་རྣམས་ཀྱི་དང་པོ་ཞེས་པའམ་ཧུ་ལན་དེབ་ཐེར»ཞེས་བརྗོད། ཚལ་པ་ཀུན་དགའ་རྡོ་རྗེ་ཡིས1346ལོར་འབྲི་མགོ་ཚུགས་ཤིང་། 1363ལོར་མཇུག་རྫོགས་སོ། །
[55] གསེར་ཐོག་པ་རིན་རྡོར་གྱི་ཡིག་ཚང་ནི་བོད་བཙན་པོའི་གདུང་རྒྱུད་ཕྱི་མ་ཡ་ཙེའི་རྒྱལ་རབས་ཀྱི་ལོ་རྒྱུས་སུ་འཁོད་པའི་ཡིག་ཆ་རྩ་ཆེན་ཞིག་ཡིན་པར་མ་ཟད། «དེབ་ཐེར་དམར་པོ»དང«ཡར་ལུང་ཇོ་བོའི་ཆོས་འབྱུང» «རྒྱ་བོད་ཡིག་ཚང་ཆེན་མོ»སོགས་སུའང་ལུང་འདྲེན་བྱས་ཡོད། ཡིན་ཡང་ལོ་རྒྱུས་ཀྱི་དུས་འགྱུར་དབང་གིས་ཡིག་ཆ་འདི་རྙེད་སོན་བྱུང་ཐུབ་མེད།
[56] «ཡར་ལུང་ཇོ་བོས་བསྒྲིགས་པའི་རྒྱལ་རབས»ཅེས་པ་ནི་ཡར་ལུང་ཤཀྱཱ་རིན་ཆེན་སྡེ་ཡིས1376ལོར་མཛད་པའི«ཡར་ལུང་ཇོ་བོའི་ཆོས་འབྱུང»ལ་ངོས་འཛིན།
[57] ཤིང་པར་དེ་དག་ལས་སྡེ་དགེ་ཤིང་པར་ནི་ཀུན་གྱི་ཕྱི་མོ་ཡིན་པ་དང་པར་གཞི་དངོས་ནི་བོད་རང་སྐྱོང་ལྗོངས་དཔེ་མཛོད་ཁང་བོད་ཡིག་ཚད་ལྡན་ཡིག་མཛོད(西藏自治区图书馆藏文文献数据库)དུ་གསལ་པས་ཞིབ་པ་དེར་གཟིགས་པར་ཞུ།

རྩོམ་པ་པོ་ངོ་སྤྲོད།
       སངས་རྒྱས་རྒྱ་མཚོ། བོད་ལྗོངས་སློབ་ཆེན་ཀྲུང་ཧྭ་མི་རིགས་གཅིག་མཐུན་ཚོགས་པ་ཞིབ་འཇུག་གླིང་གི༢༠༢༣ལོའི་ཀྲུང་གོའི་གྲངས་ཉུང་མི་རིགས་ལོ་རྒྱུས་ཆེད་ལས་ཀྱི་འབུམ་རམས་པའི་ཞིབ་འཇུག་སློབ་མ་ཡིན།